küçükresim|St. Alban ve St. Wendelin müstahkem kilisesi, Künzelsau-Morsbach küçükresim|Müstahkem kilise, Kleinbreitenbach Müstahkem kilise, daha ziyade savunma mimarisinden bilinen mimari ögeleri kendisinde barındıran kiliseleri tanımlamak için kullanılan bir terimdir. Bu kiliseler, gözcü kulesi, siper yahut tepe mazgallarına sahip olabilirler. 15\. ve 16. yüzyılda bazı kiliselerin tahkim edilerek bu özellikleri kazandığı bilinmektedir. Bazı kiliselerin müstahkem görüntüsü ise yalnızca sembolik bir anlam taşımaktadır. Zira müstahkem kiliselerin kendilerini karşı saldırılara karşı koruma ihtimalleri bir hayli düşüktü. == Fransa == === Güney Fransa === Güney Fransa'da daha ziyade Kale Kilise olarak da adlandırılan yapılanmalar bulunmakla beraber, müstahkem kiliselerin sayısı neredeyse 350'ye ulaşmaktadır. Bu kiliselerin neredeyse tümü Fransız Din Savaşları döneminden kalmadır. Dosya:F09.St-Junien.0015.jpg|St-Junien Müstahkem Kilisesi, güneybatıdan. Dosya:F08.St.-Avit-Sénieur.0005.jpg|Priorat Saint-Avit-Sénieur, güneybatıdan. Dosya:F07 0051.1.JPG|St-Pierre de Chauvigny Dosya:F08.Cadouin.0158.jpg|Cadouin, St-Pierre === Kuzey Fransa === Fransa'nın kuzeyinde özellikle Thiérache bölgesinde Seksen Yıl Savaşı sırasında bölgede bulunan birçok kilise, bazı mimari değişiklikler sonucu müstahkem kilise haline getirilmiştir. Dosya:Église de Beaurain.jpg|Thiérache'deki müstahkem kilise. Dosya:Église fortifiée de Saint Juvin.JPG|Saint Juvin Müstahkem Kilisesi. === Doğu Fransa === Alsas ve Lothringen'de bulunan çoğu müstahkem kilise, Almanya'da bulunan müstahkem kiliselerle benzerlik göstermektedir. Zira bu bölge Orta Çağ'da Alman Kutsal Roma İmparatorluğu'na aitti. Dosya:Hunawihr1P7.jpg|Hunawihr köyü, köyün müstahkem kilisesi arkada görülmekte. Dosya:Entree dossenheim 1.jpg|Dossenheim/Zinsel Dosya:Eglise fortifiée de Saint-Pierrevillers.jpg|Saint-Pierrevillers Müstahkem Kilisesi Dosya:Dugny-sur-Meuse Exterieur.jpg|Dugny (Meuse) Müstahkem Kilisesi Dosya:Troussey Place de l'église.jpg|Troussey (Meuse) Müstahkem Kilisesi Dosya:Eglise de Gironville (Meuse, France).JPG|Gironville-sous-les-Côtes Müstahkem Kilisesi == Almanya == Almanya'da birçok kilise Otuz Yıl Savaşı esnasında bir nevi sığınak rolü üstlenmiştir. Bunlardan bazıları Oberfranken, Mittelfranken, Doğu Thüringen, Güney Thüringen ve Rhön bölgesinde günümüze ulaşmıştır. (Örneğin: Hannberg, Grafengehaig, Dörrenbach, Kraftshof, Großgründlach, Veitsbronn, Vach, Bonese). Ayrıca Saksonya'da Ore Dağları bölgesinde de 15. yüzyılın üçüncü çeyreğinr tarihlenen müstahkem kiliseler bulunur. Dosya:Wehrkirche Hannberg - Herbstimmpression.jpg|Hannberg Müstahkem Kilisesi, Bavyera Dosya:Grafengehaig Kirche 3.JPG|Grafengehaig Müstahkem Kilisesi, Bavyera Dosya:Erlangen Büchenbach St. Xystus 002.JPG|Büchenbach St. Xystus Müstahkem Kilisesi, Erlangen Dosya:Wehrkirche Friesau.jpg|Friesau, Saalburg-Ebersdorf Müstahkem Kilisesi Dosya:Wehrkirche grossrueckerswalde.jpg|Großrückerswalde Müstahkem Kilisesi Dosya:Kirche Kleinbreitenbach.JPG|Kleinbreitenbach Müstahkem Kilisesi Dosya:Wehrkirche Kößlarn.jpg|Wehrkirche Kößlarn Müstahkem Kilisesi, Bavyera Dosya:Kraftshof wehrkirchhof ostansicht v o.jpg|St. Georg Müstahkem Kilisesi, Kraftshof Dosya:Erlangen Kriegenbrunn St.-Johannis-Kirche 001.JPG|St. Johannis Müstahkem Kilisesi, Kriegenbrunn Dosya:Wehrkirche Lauterbach.jpg|Lauterbach Müstahkem Kilisesi Dosya:Wehrkirche Mittelsaida.jpg|Mittelsaida Müstahkem Kilisesi Dosya:Steinbach am Wald - Wehrkirche 2.jpg|St. Johannes Baptista Müstahkem Kilisesi, Steinbach am Wald Dosya:Wehrkirche Wenkbach.jpg|Wenkbach Müstahkem Kilisesi Dosya:Wehrkirche st crucis espenfeld.jpg|St. Crucis Müstahkem Kilisesi, Espenfeld Dosya:EVKFNordseite.JPG|Fronhausen Müstahkem Kilisesi, Hessen == Avusturya == Avusturya'da Aşağı Avusturya, Karintiya ve Steiermark bölgelerinde bulunan müstahkem kiliseler 15. yüzyılda Osmanlı Akıncılarının saldırılarına maruz kalmıştır. Bölgede bulunan diğer dairesel planlı bazı kiliseler de müstahkem bir karaktere sahiptir. Wachau'da meşhur Aziz Michael Müstahkem Kilisesi bulunmaktadır. Dosya:Eisenerz - Kirchenbefestigungsanlage.JPG|St. Oswald (Eisenerz) Müstahkem Kilisesi.Anton Reinprecht: Kirchenburg St. Oswald. In: eisenerz-hieflau-radmer.graz- seckau.at, 27. Juni 2017, abgerufen am 20. August 2019. Dosya:Wehrkirche Kleinzwettl HRX6799.jpg|Kleinzwettl Müstahkem Kilisesi, Aşağı Avusturya Dosya:Diex Wehranlage und Friedhof 15062004 02.jpg|Diexer Müstahkem Kilisesi, Karintiya Dosya:SanktMichaelInDerWachau.jpg|Sankt Michael Müstahkem Kilisesi, Wachau Dosya:Metnitz Grades Wallfahrtskirche hl Wolfgang S-Ansicht 22072007 05.jpg|Kirche St. Wolfgang in Grades, Kärnten == Romanya == Erdel'de sayısı 150ye varan müstahkem kilise bulunmaktadır. Erdel'deki Müstahkem Kiliseli Köyler UNESCO Dünya Mirası listesinde bulunmaktadır. Bu kiliselerin 13. ila 16. yüzyılda inşa edildiği bilinmektedir. Dosya:Kirchenburg Birthälm.jpg|Biertan Müstahkem Kilisesi Dosya:RO AB Calnic fort 11.jpg|Câlnic müstahkem kilisesi Dosya:Derzs1.jpg|Dârjiu müstahkem kilisesi (Székelyderzs) Dosya:Prejmer 200609.jpg|Prejmer müstahkem kilisesi (Tartlau, Prázsmár) Dosya:Saschiz church.jpg|Saschiz müstahkem kilisesi (Kreisd, Szászkésd) Dosya:Wurmloch vilea viilor2.jpg|Vilea Viilor müstahkem kilisesi (Wurmloch, Nagybaromlak) Dosya:Feheregyhaza2.jpg|Viscri müstahkem kilisesi (Almanca:Weißkirch, Szászféheregyháza) == İspanya == Dosya:Iglesia de Santa Tecla, Cervera de la Cañada, España4.JPG|Santa Tecla Müstahkem Kilisesi (Cervera de la Cañada) Dosya:Iglesia fortificada San Juan Bautista de Fabara 2.jpg|San Juan Bautista Müstahkem Kilisesi (Fabara) Dosya:Iglesia de San Pedro Apóstol, Villarroya de la Sierra, España1.JPG|San Pedro Apóstol Müstahkem Kilisesi (Villarroya de la Sierra) Dosya:Alquézar - vista de la Colegiata.jpg|Santa María la Mayor Müstahkem Kilisesi (Alquézar) Dosya:E22 Santa Maria la Major des de la plaça del Castell.jpg|Santa María la Mayor Müstahkem Kilisesi (Valderrobres) == Diğer bölgeler == İsviçre'de Aziz Arbogast Müstahkem Kilisesi, dairesel bir sur ile çevrilidir. Boswil (Kt. Aargau), Weiach ve Schönenberg (Kt. Zürich) müstahkem kiliselerinin savunma duvarları ise tamamlanamamıştır. Polonya'da içerisinde Frédéric Chopin'in vaftiz olduğu bilinen Aziz Rocco Müstahkem Kilisesi bu türde kiliselere verilebilecek başka bir örnektir. Estonya'da bulunan müstahkem kiliselerin çoğu Saarema adasında yer almaktadır ve bu kiliselerin çoğu Geç Orta Çağa tarihlenmektedirler. Dosya:Greifensee ZH - Gallus-Kapelle IMG 2437.jpg|Greifensee Müstahkem Kilisesi, İsviçre Dosya:St. Arbogast 2.jpg|Wehrkirche St. Arbogast Müstahkem Kilisesi, Muttenz, İsviçre Dosya:Karja kirik 2010.jpg|Karja Müstahkem Kilisesi, Saaremaa Estonya Dosya:Oesterlars Kirke Bornholm Denmark northside.jpg|Østerlars Müstahkem Kilisesi (Bornholm) == Ayrıca bakınız == * Erdel'deki Müstahkem Kiliseli Köyler == Literatür == * Karl Kafka: Wehrkirchen Niederösterreichs I; Wien 1969. * Karl Kafka: Wehrkirchen Niederösterreichs II; Wien 1970. * Karl Kafka: Wehrkirchen Kärntens I; Wien 1971. * Karl Kafka: Wehrkirchen Kärntens II; Wien 1972. * Karl Kafka: Wehrkirchen Steiermarks; Wien 1974. * Joachim Zeune: Neue Forschungen an fränkischen Kirchenburgen. In: Burgenforschung aus Sachsen 5/6 (1995), S. 226–239. * Joachim Zeune: Neue Forschungen an fränkischen Kirchenburgen. In: Burgenforschung aus Sachsen 5/6 (1995), S. 226–239. * Udo Hopf: Die St. Crucis Kirche zu Espenfeld. Untersuchungen zur Baugeschichte und Befestigung. In: Burgen und Schlösser in Thüringen 1996, S. 85–92. * Werner Spickenreuther: Erzgebirgische Wehrgangkirchen. Schnell und Steiner, Regensburg 1996, ISBN 3-7954-4053-X. * Udo Hopf: Baugeschichtliche Untersuchung der sogenannten Wehrkirche zu Schaala. In: Burgen und Schlösser in Thüringen 1997, S. 110–118. * Reinhard Schmitt: Zum Westbau des Havelberger Domes: Bergfried, Wehrturm oder Kirchturm? In: Burgen und Schlösser in Sachsen-Anhalt 6 (1997), S. 6–40. * Gerhard Seib: Wehrhafte Kirchen in Nordhessen. Beiträge zur Hessischen Geschichte, Nr. 14., Hrsg. Wilhelm A. Eckhardt, Verlag Trauwetter & Fischer, Marburg 1999, ISBN 3-87822-111-8 * Marek Ober: Wehrbaukostüm und Konnotationen der Wehrhaftigkeit bei den pommerschen und neumärkischen Stadt- und Dorfkirchen. In: Echte Wehrhaftigkeit oder martialische Wirkung. Zur praktischen Funktion und zum Symbolcharakter von Wehrelementen profaner und sakraler Bauten im Deutschordensland Preußen und im Ostseeraum. Kunsthistorische Arbeiten der Kulturstiftung der deutschen Vertriebenen 3, Köln 2000, S. 139–149. * Reinhard Schmitt: „Wehrhafte Kirchen“ und der „befestigte Kirchhof“ von Walldorf, Kreis Schmalkalden-Meiningen. In: Burgen und Schlösser in Sachsen-Anhalt 9 (2000), S. 127–149. * Dirk Höhne: Bemerkungen zur sogenannten Wehrhaftigkeit mittelalterlicher Dorfkirchen. In: Burgen und Schlösser in Sachsen-Anhalt 12 (2003), S. 119–149. * Yves Hoffmann und Stan Lindner: Zur Sanierung und zu baugeschichtlichen Untersuchungen an der Wehrkirche von Mittelsaida im Erzgebirge. In: Burgenforschung aus Sachsen 18/2 (2005), S. 92–122. * Dirk Höhne und Christine Kratzke (Hrsg.): Die mittelalterliche Dorfkirche in den neuen Bundesländern II. Form – Funktion – Bedeutung = Hallesche Beiträge zur Kunstgeschichte, Heft 8, 2006 (darin ausschließlich Beiträge zur Wehrhaftigkeit von Dorfkirchen). * Ulf Frommhagen: Wehrtechnische Aspekte an hochmittelalterlichen Dorfkirchen in der Altmark. In: Thomas Hartwig: Alle Altmarkkirchen von A bis Z, Havelberg 2012, S. 565–576. * Eva Bittermann: Wehrkirchen im Waldviertel. Diplomarbeit Universität Wien – Historisch-Kulturwissenschaftliche Fakultät. Wien 2012 (Digitalisat) == Dipnotlar ==