सातवाहन काळात रोमन व्यापारी इटलीहून भारतात व्यापार करण्यासाठी येत असत. एका अज्ञात ग्रीक खलाशाने ‘द पेरीप्लस ऑफ एरिथ्रिअन सी’ या ग्रंथात प्राचीन भारतातील व्यापारी केंद्राचे वर्णन केले आहे. भारतच रोमन साम्राज्याशी होणाऱ्या व्यापाराचे उल्लेख इ. स.तिसऱ्या शतकापर्यंत मिळतात.विदेशातून समुद्रमार्गे भारतात आलेला माल, विशेषतः रोमन साम्राज्यातून आलेला माल पश्चिम घाटावर उतरवून तो व्यापारी व व्यावसायिक बोटीतून किंवा बैलगाड्यातून नद्या, ओढे, रस्ते मार्गाने भारतातील विविध व्यापारी केंद्रावर पोहचवीत असत. त्याकाळात भरुकच्छ किंवा भृगुकच्छ (भडोच,गुजराथ), शूर्पारक (सोपारा)मधून व कल्याणमधून नाणेघाटमार्गे नाशिककडे जाता येत होते. या मार्गावर रांजणगाव, पुणे, भाजे, कार्ले, प्रतिष्ठान, तगर (तेर- जिल्हा उस्मानाबाद) ही नगरे होती.
पुरातत्वीय उत्खनन
सातवाहन रोमन व्यापार
दगडी रांजणचा शोध
प्रस्तावना