महालक्ष्मीचे देवालय कोणी बांधले याबद्दल निश्चिती झालेली नाही. देवस्थान समितीच्या माहितीनुसार मंदिर कर्णदेव नावाच्या राजाने बांधले. ख्रिस्तोत्तर नवव्या शतकापूर्वीच देवीचे माहात्म्य प्रस्थापित झाले होते असे दिसते; कारण राष्ट्रकूट नॄपती प्रथम अमोघवर्ष याने काही सार्वजनिक आपत्तीच्या निवार्णार्थ आपल्या डाव्या हाताची अंगुली महालक्ष्मीला अर्पण केल्याचा उल्लेख त्याचा संजान ताम्रपटात आला आहे. हे देवालय हे शिलाहारांपूर्वीच करहाटक (कर्‍हाड) येथील सिंदवंशी राजाने बांधले असावे. त्यापूर्वीच ते शक्‍तिपीठ म्हणून प्रसिद्ध पावले होते. कोल्हापूरचे शिलाहार देवीचे निस्सीम भक्‍त होते. आपणास देवीचा "वरप्रसाद" मिळाला असल्याचा उल्लेख त्यांच्या अनेक लेखांत येतो. 

काही विद्वानांच्या मते हल्लीच्या देवळाचा जो अतिशय जुना भाग आहे त्याचे बांधकाम उत्तर-चालुक्यांच्या काळात आहे. देवळाच्या मुख्य वास्तूचे दोन मजले आहेत आणि त्याची बांधणी कोल्हापूरच्या आसमंतात मिळणार्‍या काळया दगडात केली आहे. देवळाचे शिखर आणि घुमट संकेश्‍वर मठाचे अधिपती शंकराचार्य यांनी बांधले असे म्हणतात. या उलट जैन पंथीयांचा असा दावा आहे की, हे देऊळ मूळचे जैन देवता पद्‍मावतीचे आहे आणि त्याचे शिखर आणि घुमट हे सनातन धर्मीयांच्या ताब्यात गेल्यानंतर बांधण्यात आले. मेजर ग्रॅहम यांच्या मतानुसार चौदाव्या आणि पंधराव्या शतकामध्ये मुसलमानांनी देवळांची नासधूस केली त्यावेळी या देवळातील महालक्ष्मीची मूर्ती एका खाजगी घरात हलविण्यात आली आणि पुढे इ.स. १७२२ मध्ये दुसर्‍या संभाजीने त्या मूर्तीची हल्लीच्या देवळात प्रतिष्ठापना केली. ही प्रतिष्ठापना करण्यासाठी संभाजीने सिधोजी हिंदूराव घोरपडेला पन्हाळयाहून कोल्हापूरास रवाना केले होते. 

हे देवालय आकाराने एखाद्या फुलीसारखे आहे. प्रसिद्ध हेमाडपंती स्थापत्यशैली वास्तुशिल्प पद्धतीने या देवळाची बांधणी, दरजा न भरता एकमेकांवर ठेवलेल्या अशा मोठमोठया चौकोनी किंवा आयताकॄती दगडात करण्यात आलेली आहे. देऊळ पश्‍चिमाभिमुख असून मुख्य प्रवेशद्वारावर नगारखाना आहे. पश्‍चिमेला असलेल्या मुख्य दरवाजाशिवाय उत्तर, पूर्व आणि दक्षिणेला प्रवेशद्वारे आहेत. उत्तर दरवाजाला एक मोठी घंटा असून दिवसातून पाच वेळा ती वाजविली जाते. या दरवाजाला घाटी दरवाजा असे म्हणतात. देवळात वारा येण्याला कोठेही गवाक्षे नाहीत. पूर्वेकडे असलेल्या मोठया घुमटाखाली महालक्ष्मीची मूर्ती आहे व उत्तरेकडे आणि दक्षिणेकडे असलेल्या दोन छोटया घुमटांखाली महाकाली आणि महासरस्वतीच्या मूर्ती आहेत. महालक्ष्मीची मूर्ती १.२२ मीटर उंच असून ती एका ०.९१ मीटर उंच असलेल्या दगडी चौथर्‍यावर उभी करण्यात आलेली आहे. देवळाच्या मुख्य इमारतीच्या प्रवेशद्वारातून आत गेल्यानंतर जो मंडप लागतो त्या मंडपाला प्रवेश मंडप किंवा गरूड मंडप असे म्हणतात. आश्‍विन नवरात्रोत्सवात महालक्ष्मीची चांदीची प्रतिमा त्या ठिकाणी तयार करण्यात आलेल्या दगडी चौथर्‍यावर ठेवून तिची पूजा करतात.

कोल्हापूरची महालक्ष्मी की अंबाबाई? 

माझ्या मते कोल्हापूरची देवी दोन्हीपैकी एकही नाही. मात्र देवता म्हटलं की अंबाबाई किंवा रेणुका असेच तोंडवळी पडले आहे. फक्त सप्त शृंगी च्या महात्म्य वर्णनात आंबा चौंडी चा उल्लेख आढळतो. सप्तशृंगी ही वायु पुराणातील सप्त मारुत म्हणजे सप्त शिखरांची माता असे म्हटले जाते. तिचे खरे नाव दिति.   आदिती व दिती या कश्यप ऋषींच्या दोन वेगवेगळ्या होत्या. 

महालक्ष्मीचा पती बालाजी हाच खरा गोंधळ आहे. बालाजी नेमका कोण कळणे त्यासाठी महत्त्वाचे आहे. वसुदेवाचा ज्येष्ठ पुत्र बळीराम चा अपभ्रंश झाल्याची जाणीव खोलवर चिंतन केल्यास निश्चित होते. अंधक व वृष्णी पैकी अंधक वंशात वसुदेवाचा जन्म झाला. त्या वंशाचा अधिकार प्रांतात असल्यामुळे आंध्र राज्याची ओळख. तर दक्षिणेत पांडू पुत्र सहदेव च्या वंशजाचा अधिकार असल्याने आराध्य दैवत माळावर बलीराम तर खाली तिरुपतीत लहान भाऊ गोविंदराज म्हणजे श्रीकृष्ण मंदिर आहे. काही अंतरावर रुसून गेलेल्या पद्मावतीचे ठिकाण आढळते. मूळ ठिकाण सोरठी सोमनाथ जवळील द्वारका असून लक्ष्मी स्वरूप असणाऱ्या रेवती सी बलरामाचा विवाह झाला. रेवती लाच पद्मावती असेही म्हटले जाऊ लागले. 

शिलाहार म्हणजेच पांडू वंशज हे बलराम व रेवती पदमावती चे भक्त. पांडव म्हणजेच,  पौड रांचे पोंड पूर म्हणजेच पंढरपूर!  म्हणून पंढरपूरला श्रीकृष्ण - रुक्मिणी बरोबरच कुंतल कूळाची कन्या रेवती म्हणजे पदमावती ची ही स्थापना करण्यात आली. हे कुंतल कुळ म्हणजे 11 - 12 व्या शतकातील होयसळ राज्य.  जे महाराष्ट्रात सातारा - माण या परिसरात महत्त्व होते. तसेच धाराशिव बीड सीमेवरील कूंतलगिरि सही महत्त्व होते.

पारगाव हे कुंतल किंवा होयसळांचे मूळ गाव.  जे वर्तमानात बीड जिल्ह्यात भगवानगडाजवळ घोगस पारगाव म्हणून परिचित आहे.  रेवती म्हणजे पद्मावती ही नागकन्या म्हणून ओळखली जाते.  इथे नागपंचमीला पिंडीवर नाग खात्रीने उपस्थित राहतो. तेथे जागेश्वर व रेवती चे पुरातन मंदिर आहे.  द्वार पार गाव येथे शेजारी शेजारीच आहेत हे तीसरे कोलहा किंवा कैवल्य पूर दुसरे तर मुळस्थान द्वारकेत आहे.

-रविंद्र मुंडे, 

वडवणी, बीड 

744 787 4587

इतिहास व माहिती
स्वरूप
अंबाबाई मंदिरातला किरणोत्सव
परिसर