प्राचीन ग्रीक लोकांपासून चालत आलेले पाश्चिमात्य देशांमधील पारंपारिक वर्गीकरण, अनमोल आणि कमी-अनमोल रत्नांमध्ये विभेद करण्यापासून सुरु झाले आहे; तसेच इतर संस्कृतींमध्ये देखील विभेद करण्यात आले आहेत. आधुनिक काळातील वापरामध्ये मूल्यवान खड्यांमध्ये हिरे, [[माणिक], नीलम आणि पाचू यांच्यासह इतर सर्व कमी-अनमोल रत्नाच्या समावेश होतो. त्यांच्यातील विभेद प्राचीन काळातील संबंधित खड्यांची दुर्मिळता व त्यांची गुणवत्ता दर्शविते: रंगहीन हिऱ्यांचा अपवाद सोडल्यास, सर्व खडे त्यांच्या सर्वात शुद्ध स्वरूपात सुरेख रंगातील पारदर्शक असतात, आणि अतिशय कठीण असतात, ज्यांचा कठीणपणा मोहच्या श्रेणीवर ८ ते १० इतका असतो. इतर खड्यांचे वर्गीकरण त्यांचा रंग, पारदर्शिता आणि कठीणपणानुसार केले जाते. पारंपारिक विभेद आधुनिक मूल्य कदाचित दर्शविणार नाही, उदाहरणार्थ, लाल रत्ने तुलनात्मकदृष्ट्या स्वस्त असतात, तर हिरवी रत्ने मध्यम-गुणवत्तेच्या पाचूंपेक्षा अतिशय महाग असतात, ज्यांना सॅवोराईट असे म्हणतात. कलेच्या [[इतिहास|इतिहासात]] आणि पुरातत्वशास्त्रात वापरल्या जाणाऱ्या कमी-अनमोल खड्यासाठी अशास्त्रीय संज्ञा आहे हार्डस्टोन किंवा कठीण खडा. ‘अनमोल’ आणि ‘कमी अनमोल’ या संज्ञांचा व्यापारी दृष्टिकोनातील वापर, विवादास्पद रूपाने, दिशाभूल करणार असून त्यात असे चुकीचे दर्शविले जाते की काही खडे स्वाभाविक रूपाने इतरांपेक्षा मूल्यवान असतात,जे प्रत्यक्षात जरुरी नाही.

आधुनिक काळात जेमोलॉजिस्ट्स अमुल्य खड्यांना ओळखतात, जे जेमोलॉजि क्षेत्रासाठी खास बनविलेल्या तंत्रज्ञानाच्या परिभाषेचा वापर करीत रत्नांचे आणि त्यांच्या वैशिष्ट्यांचे वर्णन करतात. एखाद्या अमुल्य खड्याला ओळखताना जेमोलॉजिस्ट्स वापरत असलेले सर्वात पहिले वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची रासायनिक संरचना असते. उदाहरणार्थ, हिरे कार्बनने (c) बनलेले असतात, तर माणिक ॲल्युमिनियम ऑक्साईड (Al2O3) पासून बनलेले असतात. पुढे, [[स्फटिक]] असलेल्या अनेक रत्नांना त्यांच्या क्रिस्टलच्या व्यवस्थेद्वारा वर्गीकृत केले जाते, जसे घनाकृती किंवा त्रिकोणीय किंवा एकनताक्ष. दुसरी वापरली जाणारी संज्ञा म्हणजे स्वरूप आहे, ज्या आकारात सामान्यपणे रत्न आढळते तो असतो. उदाहरणार्थ, हिरे, ज्यांच्यात घनाकृती स्फटिक रचना असते, जी सहसा अष्टफलक स्वरूपात असते.
रत्‍ने
गोमेद
वैशिष्ट्ये आणि वर्गीकरण
टूर्मलीन