చీకటిలో త్రాడు చూచి పామనుకొను చున్నాము. త్రాటియందు పాము అధ్యస్తము అనగా ఆరోపితము అగుచున్నది. ఒక వస్తువునందు మరియొక వస్తువును ఆరోపించుట అధ్యాస. ఆకాశమున చంద్రుడు ఒక్కడె వెలుగుచున్నను దృష్టిదోషము కలవానికి ఇరువురు కానిపింతురు. దవదవుల ఎండమావులు కానిపించును. ఇట్టి మిధ్యారోపమే అధ్యాస. 

నాయిల్లు నాశరీరము నాచేయి నామనస్సు అని మనము వ్యవహరించుచున్నాము. వీటికంటె వేరుగా నేను అని ఇక పదార్ధము కలదు. ఈ నేనే దర్సనములు వక్కాణించు చిదాత్మ. ఆచిదాత్మకంటె వేరయిన ఇల్లు శరీరము చేయి మనస్సు ఇవి జడములు, అనాత్మ పదార్ధములు లేక నీవు. 

ఈనేను నీవులు లేక చిజ్జడములు చీకటి వెలుగులవలె వేరువేరు దినుసులు. నేను నీవు కాదు, నీవు నేను కాదు. నేను = చిదాత్మ. నీవు = జడము. చిదాత్మనుండు ధర్మములు జడమునందుండు ధర్మములు చిదాత్మ నందు ఉండవు. దేహము కంటే ఇంద్రిఅయముల కంటె మనస్సు కంటె నేను వేరుగా నున్నను ఆదేహధర్మములను ఆ ఇంద్రియధర్మములను ఆ అంతఃకరణధర్మములను ఈ నేను యందు ఆరోపించుచున్నాము. నేను ఎర్రగా నున్నానని దేహధర్మమును ఆరోపించుచున్నాము. ఈ ఆరోపము పేరే అధ్యాస. 

అతిసూక్షము అతిసుద్ధము అగు ఈనేనునకు (జీవునకు) బాహ్యజగత్తుతో సంబంధము కలుగునపుడు ఈఆరోపము కలుగుచున్నది. ఈ నేను అనే చిదాత్మ లేక వ్యక్తిగత్మగు ఆత్మవిషయధర్మములచే అనగా జడధర్మములచే ఆవరింపబడి నేను అను ఎరుకకు పాల్పడెను. ఇది సాక్షికాదు కర్త. ఇది అపరోక్షము కాదు కావుననే దీనికి అర్ధభావము ఉండును. 

దేహాదులను నేనే అనుకొనుట భ్రాంతి. ఇది నైసర్గికము. అనాది. ఇది అధ్యాస. అన్ని భ్రమలకు ముమ్మొదట ఇట్టి కారణములు ఉండును. బ్ర్హహ్మమునందు జగత్ భ్రాంతి కలుగుటకు ఇట్టి కారణసామగ్రి కలదా? అసలు జగత్తునకును బ్రహ్మమునకును సామ్యము కలదా? బ్రహ్మము సత్తు, జగత్తు అసత్తు. బ్రహ్మము చిత్తు, జగత్తు అచిత్తు. బ్రహ్మము ఆనందము. జగత్తు దుఃఖము. ఇక రెంటికి పోలిక ఎడ? 

దీని ప్రణాలి ఇది కాదు. జీవుడు జడ రధమును అధిరోహించినవాడు. ఆరధమునుకూడ తాననుకొనుచున్నాడు. జీవుడు దేహమను చొక్కాతొడుక్కున్నాడు. ఆచొక్కా కూడా తాననుకొనుచున్నాడు. 

శంకరులవారి అభిప్రాయము యేమనగా జగత్తనికాని, జగదాకారమనిగాని యేదియు లేదు. ఉన్నదొక బ్రహ్మమే. బ్రహ్మము తక్క జీవాత్మయని వేరొకటిలేదు. జీవాత్మ పరమార్ధమున లేదు. బ్ర్హ్మహ్మమునందు జీవాత్మ అధ్యస్త మగుచున్నది. ఈ అధ్యాస వలనే మంకు దుఃఖములు. అధ్యాసకే అవిద్య అని మారుపేరు. అవిద్యను తొలగించుటకే వేదాంత శాస్త్రము దండధారి. ఇదియే శంకరదర్శనము.

అధ్యాస
బౌద్ధ దర్శనము
మూడు పదార్ధములు
మూలములు