మరాఠ్వాడా, ఉత్తర కన్నడ ప్రాంతాలు, తెలంగాణ అనే మూడు వేర్వేరు భాషా ప్రదేశాల్లో, అప్పటికి కోటిన్నరకు పైగా జనాభాతో, ఉత్తర, దక్షిణ భారతదేశాన్ని వేరుచేసే దక్కను భూభాగంలో విస్తరించిన ప్రదేశం హైదరాబాద్ సంస్థానం. అత్యధిక శాతం తెలుగు, కన్నడ, మరాఠీ భాషలు మాట్లాడే హిందువులు ఉన్న ఈ ప్రాంతానికి 18వ శతాబ్దంలో ఔరంగజేబుకు దక్కను సుబేదారుగా ప్రారంభించి క్రమేపీ స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్న ముస్లిం వంశీకులు పరిపాలకులు. 1947 నాటికి పరిపాలనలో ఉన్న ఏడవ నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ స్వతంత్రం ప్రకటించుకున్నాడు. రాజ్యంలోని నిరంకుశ పరిపాలనా విధానాలను వ్యతిరేకిస్తూ, తీవ్రమైన అణచివేతలో పోరాడుతున్న కమ్యూనిస్టులు, ఆర్య సమాజ్, హైదరాబాద్ కాంగ్రెస్ సంస్థలు ఈ పరిణామాన్ని తీవ్రంగా వ్యతిరేకించాయి. మరోవైపు రాజ్యంలో ప్రభుత్వ మద్దతుతో ప్రైవేటు సైన్యాన్ని నడిపిస్తున్న ఖాసిం రజ్వీ, అతని అనుయాయులైన రజాకార్లు హైదరాబాదీలకే స్వతంత్ర హైదరాబాద్ అన్న నినాదంపై ఇస్లాం రాజ్యాన్ని కాపాడుకునేందుకు అంటూ సంస్థాన ప్రజల్లో హిందువులను లక్ష్యం చేసుకుని ఘోర కృత్యాలు సాగించారు. ఈ పరిణామాలన్నిటికీ పాకిస్తాన్ ప్రత్యక్షంగా మద్దతునిస్తూండగా, గాంధీ, కాంగ్రెస్‌ల పట్ల తీవ్ర వ్యతిరేకత ఉన్న బ్రిటీష్ కన్జర్వేటివ్ పక్ష నాయకుడు విన్‌స్టన్ చర్చిల్, మరికొందరు టోరీలు హైదరాబాద్ పక్షాన్ని సమర్థిస్తూ మాట్లాడసాగారు.

1947 చివరి నాటికి ఈ అంశంపై ఏ పర్యవసానం తేలలేదు. నెహ్రూ ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వానికి పరిపాలన అప్పగించమని నిజాంను కోరాడు. అయితే అతను ఎవరి మాటా వినిపించుకునే స్థితిలో లేడు. హైదరాబాద్ సంస్థానం మీద చర్య తీసుకుంటే ఉపఖండంలోని ముస్లింలు అందరూ ఒక్క మనిషిగా వ్యతిరేకిస్తారంటూ జిన్నా స్వరం పెంచాడు. సంస్థానం మీద సైనిక చర్య విస్తృత స్థాయిలో భారత పాకిస్తాన్ దేశాల మధ్య ప్రత్యక్ష యుద్ధంగా పరిణమించడమో, మరోమారు ఉపఖండంలోని మతహింసకు దారితీయడమో జరుగుతందన్న అంచనా మేరకు ఏ చర్య తీసుకునేందుకు నెహ్రూ, పటేల్ వెనకాడారు. భారత ప్రభుత్వానికి అధికారాన్ని అప్పగించిన బ్రిటీష్ వారితో ఉన్న ఏర్పాటునే కొనసాగించేలా "యధాతథ ఒప్పందాన్ని" మాత్రమే హైదరాబాద్ చేసుకుంది. ఆ ప్రకారం హైదరాబాద్‌లో భారతదేశపు రాజకీయ ఏజెంటుగా పటేల్ సన్నిహితుడైన కె.ఎం.మున్షీని, ఢిల్లీలో హైదరాబాద్ ఏజెంటును నియమించారు. 1948 సెప్టెంబరు వరకు ఈ ప్రతిష్టంభన కొనసాగడమే కాక విషమించడం కూడా జరిగింది.

హైదరాబాద్ సమస్య
అట్లీ ప్రకటన
రాజ్యాంగ రూపకల్పన
సంస్థాన వ్యవహారాలు