తూర్పు గోదావరి జిల్లా చరిత్ర మిగిలిన ఆంధ్ర చరిత్ర లాగానే నందుల కాలం నుండి తెలుస్తున్నది. నంద వంశ స్థాపకుడైన మహా పద్మ నందుడు స్వయంగా నాయకత్వం వహించి దక్కను లోని చాలా ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించాడు. తరువాతి నందుల చరిత్ర వెలుగు లోకి రాలేదు కాని చివరి నందుడైన ధననందుని చంద్రగుప్త మౌర్యుడు క్రీ పూ 322లో పదవీచ్యుతుడ్ని చేసినట్లు తెలుస్తున్నది. కాబట్టి మౌర్య వంశ మూలపురుషుడైన చంద్రగుప్త మౌర్యుడు రాజ్యాధికారం చేపట్టగానే, దక్కను లోని ప్రాంతం కూడా అతని ఏలుబడిలోకి వచ్చింది. 

మౌర్యుల తరువాత జిల్లా శాతవాహనుల అధీనంలోకి వచ్చింది. క్రీ శ 6 లేదా 7 వ సంవత్సరంలో రాజ్యానికి వచ్చిన హాలుడు ఒక్క ఏడాదే పాలించాడు. ఈ కాలంలో గొప్ప రాజకీయ సంఘటనలేమీ జరగ లేదు, కానీ తన గాధా సప్త శతి ద్వారా గొప్ప రచయితగా పేరు తెచ్చుకున్నాడు. తరువాతి కాలంలో గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి (62-86), వశిష్టిపుత్ర పులుమాయి (86-114), యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి (128-157) లు పరిపాలించినట్లు దాఖలాలు ఉన్నాయి. 3 వ శతాబ్దంలో ఒక పావు భాగం వరకు శాతవాహనులు పాలించినట్లు తెలుస్తోంది.

గుప్త చక్రవర్తి సముద్రగుప్తుడు క్రీ శ 350లో ఈ ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించినపుడు పిష్టపురం, అవముక్త రాజులతో యుద్ధం చేసాడు. పొరుగు రాజులు కూడా వీరితో చేతులు కలిపి సముద్రగుప్తుని ఎదుర్కొన్నారు. అయితే, ఈ యుద్ధపు ఫలితం ఏమిటో తెలియరాలేదు.

సముద్రగుప్తుని తరువాత సుమారు 375 నుండి 500 వరకు మతరకులకు చెందిన రాజుల పాలన సాగింది. ఈ వంశంలో చరిత్రకు అందిన మొదటి రాజు మహారాజా శక్తివర్మ. మొదటి విక్రమేంద్రవర్మ కాలంలో ఈ ప్రాంతం విష్ణుకుండినుల అధీనం లోకి వెళ్ళింది. 5 వ శతాబ్దపు మొదటి దశాబ్దాల నుండి దాదాపు రెండు శతాబ్దాలు వారి పరిపాలన సాగింది. అందుబాటులో ఉన్న ఆధారాల ప్రకారం వారి రాజ్యం జిల్లాతో పాటు, ఇప్పటి విశాఖపట్నం, పశ్చిమ గోదావరి, కృష్ణా, గుంటూరు జిల్లాల ప్రాంతాల వరకు విస్తరించి ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది. దుర్జయ వంశానికి చెందిన రణదుర్జయుడు, విక్రమేంద్రవర్మకు సామంతుడిగా పిష్టపురాన్ని (ఇప్పటి పిఠాపురం) పాలించాడు. మరో విష్ణుకుండినుడు - ఇంద్రభట్టారకుడు - వశిష్టికుల పాలకులను ఓడించి ఈప్రాంతంపై తన అధికారాన్ని పునస్థాపించాడు.

అయితే అతని విజయం మూణ్ణాళ్ళ ముచ్చటే అయింది. తొలి కళింగ రాజులు స్థానిక చిన్న చిన్న రాజుల మద్దతుతో ఇంద్రభట్టారకుని సైన్యాన్ని చిత్తుగా ఓడించారు. దీనితో విష్ణుకుండినుల ప్రాబల్యానికి తీవ్రమైన ఎదురుదెబ్బ తగిలింది. ఇంద్రభట్టారకుని తరువాత అదే వంశానికి చెందిన మరి కొంతమంది పాలించారు. ఈ వంశంలో మూడవ మాధవర్మ చిట్టచివరి ప్రముఖ రాజు. అతడు ఒక యుద్ధంలో మరణించడంతో అతని కొడుకైన మంచన్న భట్టారకుడు రాజయ్యాడు. వారసత్వంగా వచ్చిన రాజ్యంపై తన అధికారాన్ని స్థిరపరచుకునేందుకు విశ్వ ప్రయత్నం చేసినా అతడు సఫలం కాలేదు.

తరువాత, పశ్చిమ చాళుక్య రాజైన రెండవ పులకేశి, తన సోదరుడు, కుబ్జవిష్ణువు సాయంతో పిష్టపురాన్ని జయించాడు. తన సేవలకు గుర్తింపుగా ఈ ఆక్రమిత ప్రాంతాలకు కుబ్జవిష్ణువు పాలకుడయ్యాడు. కుబ్జవిష్ణువు మొదలైన తూర్పు చాళుక్య వంశం మొదట పిష్టపురం నుండి పాలించి, తరువాత వేంగికి, పిమ్మట రాజమహేంద్రి (రాజమండ్రి) కి మారారు. ఎందరో పాలకులు పాలించినా వారి చరిత్ర మాత్రం వారసత్వ పోరులకే పరిమితం అయ్యింది.

892-921 మధ్య పాలించిన మొదటి చాళుక్య భీముడు, ద్రాక్షారామంలో ఒక శివాలయాన్ని, సామర్లకోటలో ఒక శివాలయాన్ని నిర్మించాడు. తరువాతి కాలంలో వారసత్వం కొరకు జరిగిన అంతర్యుద్ధంలో నాలుగవ విజయాదిత్యుని కొడుకైన మొదటి అమ్మడు విజయుడై ఏడేళ్ళపాటు రాజ్యం చేసాడు. అతని తరువాత రాజైన అతడి కొడుకు ఐదవ విజయాదిత్యుడు పక్షం రోజుల్లోనే అధికారం కోల్పోయాడు. పిష్టపురం కోటలో తలదాచుకున్న అతడు అక్కడే ఒక వంశ స్థాపన చేసాడు.

973లో కర్నూలు జిల్లాలోని పెదకల్లుకు చెందిన "జట చోడ భీముడు" తూర్పు చాళుక్య పాలకుడైన "దానార్ణవుని" చంపి వేంగిని ఆక్రమించాడు. జట చోడ భీముడు 27 ఏళ్ళ పాటు పాలించాడు. దానార్ణవుని ఇద్దరు కొడుకులు- మొదటి శక్తివర్మ, విమలాదిత్యుడు పారిపోయి చోళ రాజైన మొదటి రాజరాజ చోళుని (985-1016) శరణు వేడారు. రాజరాజుని కుమార్తె కుందవై విమలాదిత్యుని పెళ్ళాడింది. దానార్ణవుని కొడుకుల తరపున రాజరాజు వేంగిపై దాడి చేసి, జట చోడ భీముని చంపి, రాజ్యాన్ని ఆక్రమించాడు. కళ్యాణికి చెందిన పశ్చిమ చాళుక్య రాజు సత్యాశ్రయునికి ఇది నచ్చలేదు. దీనితో కళ్యాణి చాళుక్యులకు, చోళులకు వేంగి వివాదాస్పద మయింది. ఏడవ విజయాదిత్యుడు రాజ్యం కోల్పోయి 1075లో మరణించాక తూర్పు చాళుక్యుల తరం అంతరించి పోయింది.

తూర్పు చాళుక్యుల వంశం లోని వాడు, ఏడవ విజయాదిత్యుని శత్రువు అయిన రాజేంద్రుడు, కుళోత్తుంగ చోళుడనే బిరుదుతో రాజవడంతో, వేంగి రాజ్యం ఈ జిల్లాతో సహా చోళ సామ్రాజ్యంలో ఒక భాగమై పోయింది. ఈ పాలకులను చాళుక్య చోళులు అంటారు. మొదటి కుళోత్తుంగచోళుని కుమారులైన రాజరాజ ముమ్మడి చోడ, వీర చోడ, రాజరాజ చోడ గంగ, విక్రమ చోళ లను వేంగిలో రాజ ప్రతినిధులుగా నియమించాడు. ఈ ప్రాంతం లోని వెలనాటి ప్రభువుల పాలన అంత సమర్థవంతంగా లేకపోవటం చేత అదే సంవత్సరం విక్రమ చోళుని వెనక్కు పిలిపించాడు. దీనితో వెలనాటి ప్రభువును లొంగదీసుకోగల అవకాశం పశ్చిమ చాళుక్య పాలకుడు, ఆరవ విక్రమాదిత్యునికి లభించింది. ఆరవ విక్రమాదిత్యుని తరువాత మూడవ సోమేశ్వరుడు రాజయ్యాడు. చోళ సామ్రాజ్యానికి విక్రమ చోళుని తరువాత రెండవ కుళోత్తుంగ, రెండవ రాజరాజ, రాజాధిరాజా అధికారానికి వచ్చారు. రెండవ రాజాధిరాజా కాలంలో, వెలనాడు పాలకులు మరింత స్వేచ్ఛ పొంది, స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకొనే ఆలోచన చేసారు. జిల్లాలో కొంత భాగం స్థానిక వెలనాటి చోళుల పాలనలో ఉంది. ఈ వంశానికి చెందిన రాజులు: మొదటి గొంకడు, రెండవ గొంకడు, మొదటి కుళోత్తుంగ రాజేంద్ర చోళుడు, రెండవ కుళోత్తుంగ రాజేంద్ర చోళుడు (1108-1181).

రెండవ గొంకని మృతిని అవకాశంగా తీసుకుని కోనకు చెందిన హైహయులు, పిష్టపురపు తూర్పు చాళుక్యులు స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించుకున్నారు. రెండవ గొంకని వారసుడైన రెండవ కుళోత్తుంగ రాజేంద్ర చోళుడు తన మంత్రి అమ్రుతలూరి దేవన ప్రెగ్గడ సారథ్యంలో సైన్యాన్ని పంపి కోన ప్రభువును ఓడించి లొంగదీసుకున్నాడు. తరువాతి కాలంలో, రెండవ కుళోత్తుంగ రాజేంద్ర చోళుని సేనాధిపతి ప్రోలయ ప్రెగ్గడ తూర్పు చాళుక్య రాజులను జయించాడు. రెండవ కుళోత్తుంగ రాజేంద్ర చోళుడు కాకతీయ ప్రభువు రుద్రునితో కూడా యుద్ధం చేసాడు. వెలనాటి ప్రభువులప్రాభవం ఈ కాలంలో అత్యున్నత స్థానం చేరుకుని, కోస్తా ఆంధ్ర మొత్తం వారి ఏలుబడి లోకి వచ్చింది. 1181లో రెండవ కుళోత్తుంగ రాజేంద్ర చోళుని హఠాన్మృతి వారసులలో అంతర్యుద్ధానికి దారితీసింది. దీనితో జిల్లాలో వెలనాటి చోళుల పాలన అంతమయింది.

కాకతీయ రాజైన రెండవ ప్రోలయ, కళ్యాణి చాళుక్యుల ప్రాబల్యాన్ని ఛేధించి స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్నాడు. అతని కాలంలో కోనకు చెందిన హైహయులు అతనిని ఎదిరించారు. అతని తరువాత రాజైన కొడుకు రుద్ర (1150-1195), చాళుక్య చోళ చక్రవర్తి రెండవ రాజరాజు నుండి గోదావరి డెల్టా ప్రాంతాన్ని పొందాడు. తన తండ్రిని ఓడించిన హైహయులపై ప్రతీకారం తీర్చుకోడానికి ప్రయత్నించాడు. ద్రాక్షారామం లోని 1158 నాటి శాసనం దీనికి ఆధారం. గోదావరి డెల్టా పై రుద్రుని ఆధిపత్యాన్ని వెలనాటి చోళులు సవాలు చేసారు. వెలనాటి ప్రభువైన రెండవ కుళోత్తుంగ రాజేంద్ర చోళుడు రుద్రునిపైకి తన సైన్యాన్ని పంపాడు. రెండవ కుళోత్తుంగ రాజేంద్ర చోళుని మంత్రి దేవన్న ప్రెగ్గడ ముందు 1163లో ద్రాక్షారామంలో అధికారాన్ని స్థిరపరచుకొని తరువాత హైహయులను ఓడించి తమ సార్వభౌమత్వాన్ని వారిచే అంగీకరింపజేసాడు. అయితే, ఈ ప్రాంతంలో రుద్రుడు వారిని ప్రశాంతంగా ఉండనిచ్చినట్లు లేదు.

1172లో చాళుక్య‌ చోళ చక్రవర్తి రెండవ రాజరాజు మరణం తరువాత, రెండవ కుళోత్తుంగ చోళుడు ఇదే అదునుగా, తీర ప్రాంతమంతటికీ తననే ప్రభువుగా ప్రకటించుకున్నాడు. అయితే అతడు హఠాత్తుగా మరణించడంతో వెలనాటి చోళుల ప్రాబల్యానికి దెబ్బ తగిలింది.

రుద్రుడి తరువాత అతని తమ్ముడు మహాదేవుడు రాజయ్యాడు. అతడు దేవగిరి యాదవులతో జరిగిన యుద్ధంలో మరణించాడు. తరువాత రాజైన అతని కొడుకు గణపతి దివిసీమను (కృష్ణా జిల్లా) ఆక్రమించాడు. కళింగను కూడా ఓడించి లొంగదీసుకున్నాడు. తూర్పు గంగ ప్రభువులైన మూడవ అమియంక భీముడు, అతని కొడుకు గణపతితో నిరంతరం యుద్ధాలలో మునిగి తేలుతూ ఉండేవారు. గణపతి తన సైన్యాన్ని గోదావరి దాటించి ఉత్తరానికి పంపి శత్రువును పారదోలాడు. మదురైకి చెందిన పాండ్యులతో తలపడి, వారిని చిత్తుగా ఓడించి, వారి మిత్ర రాజు కొప్పెరుజంగను తనకు దాసోహమయ్యేటట్లు చేసాడు. దీనితో గోదావరి లోయపై కాకతీయుల ఆధిపత్యం గణపతి పాలన పర్యంతం నిరాఘాటంగా సాగింది.

గణపతి తరువాత అతని కుమార్తె రుద్రాంబ (రుద్రమ దేవి) (1259-1295) పాలనకు వచ్చింది. ఆమె కాలంలో గోదావరి లోయ మొత్తం తన అధీనంలో ఉంచుకున్నట్లు తెలుస్తున్నది. 1295లో ప్రతాపరుద్రుడు అధికారానికి వచ్చాడు. అతని కాలంలో ఢిల్లీ సుల్తానుల దాడులెన్నో జరిగాయి. 1323లో మహమ్మద్‌ బిన్‌ తుగ్లక్‌ చేతిలో ఓడిపోయి బందీ అయాడు. దీనితో జిల్లా కాకతీయుల నుండి ఢిల్లీ సుల్తానుల ఆధిపత్యం లోకి వెళ్ళింది.

బ్రిటిషు పాలన, 1768-1947
ముస్లిము సామ్రాజ్యాలు, హిందూ రాజ్యాలు 1323-1768
బయటి లింకులు
తొలి హిందూ రాజ్యాలు