అహ్మదాబాదులో మహాత్మా గాంధీ ఆధ్వర్యాన కార్మికోద్యమం ప్రారంభమైంది. ఆ ఉద్యమం సుస్థిరత చెందుతుండగానే గాంధీ ఆశీర్వాదంతో అహ్మదాబాదు వస్త్రపరిశ్రమ కార్మికుల సంఘం - మజ్దూర్ మహాజన్ ఏర్పాటైంది. ఈ సంఘాన్ని అనసూయా బెన్ సారాభాయ్ అనే ఆవిడ స్థాపించింది. మహాత్మా గాంధీకి సన్నిహితుడు, స్వాతంత్ర్యవాది అయిన శంకరలాల్ బంకర్ కూడా ఈ సంఘపు నిర్మాణము, అభివృద్ధికి కృషిచేశాడు. సహాయనిరాకరణోద్యమంలో శంకర్‌లాల్, ఖందూబాయ్ సామాన్య ప్రజలకు చేసిన సహాయాన్ని చూసి, ఆయన స్వభావసిద్ధంగా నాయకుడని, పేదప్రజలమధ్య పనిచేయటానికి తగిన వ్యక్తి అని గుర్తించి ప్రోత్సహించాడు. ఖందూబాయ్‌ని మజ్దూర్ మహాజన్లో పూర్తిస్థాయి కార్యకర్తగా చేరి పనిచేయవలసిందిగా కోరాడు. కార్మిక వర్గాలలో పనిచేస్తూ, ధనికవర్గాల దోపిడీని అరికట్టడానికి మహాత్మాగాంధీ అహింసా సిద్ధాంతాలపై ఆధారపడిన ఒక సంఘాన్ని దేశంలో స్థాపించాలని అనుకున్నాడు. ఈ భావన యువకుడైన ఖందూబాయ్ ని ఎంతగానో ఆకర్షించింది. అందుకే హృదయపూర్వకంగా కార్మిక ఉద్యమంలో పనిచేయటానికి ఒప్పుకున్నాడు. మజ్దూర్ మహాజన్‌ను మహాత్మా గాంధీ, కార్మిక పరిశోధనశాలగా అభివర్ణించాడు. గాంధీ నాయకత్వాన కార్మిక ఉద్యమంలో అనేక కొత్తపరిమాణాలను ఆయన చూడగలిగాడు. అనసూయా బెన్, శంకర్‌లాల్ నేతృత్వంలో అనేక విషయాలు నేర్చుకున్నాడు.

కార్మిక సమస్యల పరిష్కారానికి కొత్త పద్ధతులు అవలంబించాలని ఆయన వాదించాడు. సంయుక్త చర్చలు, ఒడంబడికలద్వారా తగాదాల పరిష్కారం లేదా సరాసరి చర్చలు, అవి విఫలమైతే మధ్యవర్తి పరిష్కారం. ఈ పద్ధతులను ఖందూబాయ్ దేశాయ్ ప్రవేశపెట్టి, ప్రోత్సహించాడు. కార్మికుల జీవనస్థాయి అభివృద్ధిపరచడానికి గల అవకాశాలన్నీ ఉపయోగించుకొని, గాంధీ సిద్ధాంతాలు, విధానాలు అమలుచేస్తూ గుల్జారీలాల్ నందాతో కలిసి విశేషంగా కృషిచేశాడు. కార్మికునిక మంచి వేతనం మాత్రం ఉంటే సరిపోదని, అన్నివిధాలా కార్మికుడు అభివృద్ధిచెందాలని వీరిరువురూ కృషి చేశారు. కార్మికుల సాంఘిక పౌరజీవన అభివృద్ధికి విశేష ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు. సంఘంలో కార్మికుల శక్తిసామర్ధ్యాలకు గుర్తింపు తేవటానికి పాటుపడ్డారు. ఈ విధంగా ఖందూబాయ్ దేశాయ్ శక్తివంతమైన ట్రేడ్ యూనియన్ ఉద్యమాన్ని నిర్మించారు. అహ్మదాబాదు కార్మికులకు ట్రేడ్ యూనియన్ పద్ధతులతో పాటు సాంఘిక విషయాలు కూడా బోధించి వస్త్రపరిశ్రమ కార్మికుల సంఘాన్ని దేశంలోనే ప్రముఖమైన కార్మిక సంఘంగా తీర్చిదిద్దారు.

ప్రారంభ జీవితం
కార్మిక ఉద్యమం
గవర్నరుగా
రాజకీయాల్లో