నాగార్జున కొండలో బయట పడిన ఇక్ష్యాకుల నాటి అనగా క్రీ.శ. 260 నాటి శాసనాలలో గురించిన ప్రస్తావన ఉంది. ఆ గిరిపై అనాడు [[ శ్రీ లంక నుండి వచ్చిన [[బౌద్ద బిక్షవులు]] కొరకు అరామాలు, విహారాలు కట్టించారట. ఆ [[చుళ దమ్మ]]గిరి ఈ [[సలేశ్వరమే]] నని నమ్మకం. కారణం అక్కడ ఇక్ష్యాకుల కాలపు కట్టడాలు ఉన్నాయి. లింగమయ్య గుడి గోడల ఇటుకల పరిమాణం 16"/10"/3" గా ఉన్నాయి. అలాంటి ఇటుకల వాడకం ఇక్ష్వాకుల కాలంలోనే ఉండేది. . "సుళ" తెలుగులో "సుల" అవుతుంది కాబట్టి బౌద్ద క్షేత్రం శైవ క్షేత్ర్తంగా మార్పు చెందాక [[సులేస్వరం]]గా ...చివరగా సులేశ్వరంగా మారి వుంటుంది. ఇక్ష్యాకుల నిర్మాణాలకు అధనంగా [[విష్ణుకుండినులు|విష్ణు కుండిను]]ల క్రీ.శ.. 360 ---370 కాలపు నిర్మాణాలు కూడా ఉన్నాయి. వీరి ఇటుకల పరిమాణసం 10'"/ 10"/3" . దిగువ [[గుహ]]లోని గర్బగుడి ముఖ ద్వారం పైన విష్ణు కుండినుల చిహ్నమగు [[పూలకుండి]] శిలాఫలకం ఉంది. ద్వారా బందంపై గడప మధ్యన గంగమ్మ విగ్రహం ఉంది. ద్వారం ముందర కుడి పక్కన సుమారు రెండున్నర అడుగుల ఎత్తున నల్లసరపు మీసాల వీరభద్రుని విగ్రహం నాలుగు చేతులలలో నాలుగు ఆయుధాలు ఉన్నాయి. కుడి చేతిలో గొడ్డలి, కత్తి, ఒక ఎడమ చేతిలో ఢమరుకం ఎడమ చేయి కిందికి వాలి ఒక ఆయుధాన్ని పట్టుకుని ఉంది. బీరభద్రుని కింద కుడి వైపున [[పబ్బతి]] పట్టు కున్న [[కిరీటము|కిరీటం]] లేని వినాయాకుని ప్రతిమ ఉండగా ఎడమ వైపున స్త్రీమూర్తి ఉంది. ద్వారానికి ఎడమ వైపున విడిగా రెండు గంగమ్మ విగ్రహాలున్నాయి. ఇవే పాతవిగా కనబడుతున్నాయి. ఈ విగ్రహాల ముందు ఒకనాటి స్థిర నివాసాన్ని సూచించే [[విసురు రాయి]] ఉంది. గుడికి ఎడమ వై పున గల అరాతి గోడకి బ్రంహీ లిపిలో ఒక శాసనం చెక్కబడి ఉంది. కుడివైపున గల గోడమీద ఒక ప్రాచీన తెలుగు శాసనం కూడా ఉంది. ఈ రెండూ విష్ణు కుండినుల శాసనాలుగా తోస్తున్నాయి. వీటిని చరిత్ర కారులు చదివి వివరిస్తే విక్ష్ణుకుండినుల జన్మస్థానాన్ని కచ్చితంగా నిర్ణయించ వచ్చు. [[స్థల మహాత్యం]] అనే ఒక ప్రాచీన తెలుగు [[క్షేత్ర మహాత్యం]] కావ్యాలలో సలేశ్వరాన్ని రుద్ర కుండంగా, దీనికి ఈశాన్యాన గల మల్లెల తీర్థం అనే జలపాతాన్ని [[విష్ణు కుండంగా,]] పశ్చిమాన గల [[లొద్ది]] అనగా గుండాన్ని [[బ్రంహ కుండం]]గా పేరొన్నారు. [[పిష్ణు కుండిన రాజులు]] ఈ ప్రాంతం నుంచి ఎదిగినారు కనుకనే ఈ ప్రాంతపు పేరు పెట్టుకొన్నారు. ఈ విషయాన్ని ప్రముఖ చరిత్ర కారుడు బ్.ఎన్ శాస్త్రి నిరూపించారు. క్రీ.శ. పదమూడవ శతాబ్దాంత కాలం నాటి [[మల్లికార్హ్జున పండితారాద్య చరిత్ర]]లో [[శ్రీపర్వత క్షేత్ర మహాత్యం]]లో కూడా ఈ [[సలేశ్వర]] విశేషాలను పాల్కురి సోమనాధుడు విశేషంగా వర్ణించాడు. 17 వ శతాబ్దాంతంలో [[మహారాష్ట్ర]]కు చెందిన చత్రపతి శివాజి కూడా ఇక్కడ అశ్రయం పొందినట్లు స్థానిక చరిత్ర వలన తెలుస్తున్నది.

చారిత్రక ఆధారాలు
ఉనికి
జాతర
చరిత్ర