పెద్ద మనుషుల ఒప్పందంలో మొత్తం 14 అంశాలు ఉన్నాయి... (1) పరిపాలనా వ్యయాన్ని ఆయా ప్రాంతాలు దామాషా పద్ధతిలో భరించాలి. తెలంగాణ మిగులు నిధులను ఆప్రాంతం అభివృద్ధికి ఖర్చు చేయాలి. అయిదేళ్ల తర్వాత పరిస్థితిని సమీక్షించి, ఇంకా అవసరమని తెలంగాణ ఎమ్ఎల్ఏలు భావిస్తే మరొక అయిదేళ్లపాటు ఇదే పద్ధతిని పొడిగించాలి. (2) తెలంగాణలో మద్య నిషేధాన్ని అక్కడి ఎమ్మెల్యేలు కోరుకున్న విధంగా అమలు చేయాలి. (3) తెలంగాణలోని విద్యాసంస్థలలో ప్రవేశాలను అక్కడి వారికి ప్రత్యేకించాలి. (4) ఉద్యోగుల రిట్రెంచ్‌మెంట్ తప్పనిసరైతే రెండు ప్రాంతాలలో తగిన నిష్పత్తిలో జరగాలి. (5) భవిష్యత్తులో ఉద్యోగ నియామకాలు రెండు ప్రాంతాల జనాభా నిష్పత్తిలో జరగాలి. (6) పరిపాలనా వ్యవహారాలలో ఉర్దూ కొనసాగాలి. నియమాకాలలో తెలుగు తప్పక రావాలనే నిబంధన ఉండకూడదు. (7) 12 ఏళ్ల పాటు ఆప్రాంతంలో నివాసం ఉండాలన్న ముల్కీ నిబంధనను నియామకాలలో అనుసరించాలి. (8) తెలంగాణలో వ్యవసాయ భూముల అమ్మకాలను ప్రాంతీయ మండలి నియంత్రించాలి. (9) తెలంగాణ అభివృద్ధికి ఒక ప్రాంతీయ మండలి ఏర్పాటు కావాలి. (10) ప్రాంతీయ మండలిలో 20 మంది సభ్యులుండాలి. (11) ఇది కూడా ప్రాంతీయ మండలికి సంబంధించిన నిబంధనే (12) మంత్రిమండలిలో ఆంధ్ర, తెలంగాణ వారు 60:40 నిష్పత్తిలో ఉండాలి. తెలంగాణ మంత్రులలో ఒకరు ముస్లిం అయి ఉండాలి. (13) ముఖ్యమంత్రి, ఉపముఖ్యమంత్రి పదవులలో ఒకటి ఒక ప్రాంతానికి చెందితే, రెండవ ప్రాంతానికి రెండవ పదవి లభించాలి. అయిదు కీలకశాఖలలో ఏవైనా రెండు తెలంగాణకు ఇవ్వాలి. (14) తెలంగాణకు 1962 వరకు వేరే కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడు ఉండాలి.

పెద్ద మనుషులు ఒప్పందం కుదిరిన తర్వాత అంటే 1956 నవంబరు 1న ఆంధ్రప్రదేశ్ ఆవిర్భవించింది. ఈ కొత్త రాష్ట్రం పేరు ఆంధ్ర-తెలంగాణ అని ఉండాలని తెలంగాణ నాయకులు మొదట ప్రతిపాదించినా... చివరకు రాజీ కుదిరింది. పరిపాలనాపరంగా, రాజకీయంగా కొత్త రాష్ట్రం ఆంధ్ర-తెలంగాణల కలయిక అయినప్పటికీ, సామాజిక-ఆర్థిక కోణాల నుంచి, చారిత్రక దృష్టి నుంచి చూసినప్పుడు ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఈ రెండింటితో పాటు రాయలసీమ ఒక ప్రత్యేక ప్రాంతంగానే ఉండిపోయింది. ఇది తర్వాత కాలంలో భిన్నాభిప్రాయాలకు అవకాశమిచ్చింది. దాని ఫలితంగానే 1969లో జై తెలంగాణ నినాదంతో, 1972 జై ఆంధ్ర నినాదంతో రెండు ప్రత్యేక రాష్ట్ర ఉద్యమాలు తలెత్తాయి. పెద్ద మనుషుల ఒప్పందానికి ఆ మొదటి ఇరవయ్యేళ్లూ ఒకరకమైన పరీక్షా కాలంగా నిలిచాయి.

అధికార వ్యవస్థలో తెలంగాణకు ప్రాతినిధ్యం, బడ్జెట్ అంశాలు, విద్యా-ఉద్యోగ రంగాలలో అవకాశాలు తీవ్ర సమస్యలను సృష్టించాయి. తర్వాత కాలంలో జలవనరుల పంపిణీ, భూముల వ్యవహారాలు కూడా సమస్యగా మారాయి. ముఖ్యమంత్రి ఆంధ్ర ప్రాంతం వారైతే ఉపముఖ్యమంత్రి పదవి తెలంగాణకు చెందాలని పెద్ద మనుషుల ఒప్పందంలో ఉంది. కాని, తొలి ముఖ్యమంత్రి అయిన సంజీవరెడ్డి, తెలంగాణకు ఆ పదవిని ఇవ్వలేదు. ఆ ఒప్పందంపై స్వయంగా సంతకం చేసిన ఆయన కూడా దానిని అమలు చేయలేదు ... తర్వాత సంజీవయ్య ముఖ్యమంత్రి అయినప్పుడు తెలంగాణ వారు ఉపముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. కాని, మళ్లీ ముఖ్యమంత్రి అయిన సంజీవరెడ్డి ఉపముఖ్యమంత్రి పదవిని మరొకమారు రద్దు చేశారు. 1969 తెలంగాణ ఉద్యమం తర్వాత ఆ పదవిని పునరుద్ధరించారు. 1958లో ఏర్పడిన తెలంగాణ ప్రాంతీయ కమిటీకి - స్థానిక పరిపాలన, ఆరోగ్యం, ఒక స్థాయి వరకు విద్య, తెలంగాణ విద్యా సంస్థలలో అడ్మిషన్ల నియంత్రణ, ఆబ్కారీ, వ్యవసాయ భూముల అమ్మకం, వ్యవసాయాభివృద్ధి, ఆర్థికాభివృద్ధి ప్రణాళిక వంటి అంశాలను అప్పగించారు. కానీ ప్రభుత్వం వీటన్నింటిని ఆచరణలో అమలు చేయలేదు. ఇందుకు ఆ కమిటీ అధ్యక్షుల బాధ్యత కూడా కొంత ఉందన్నది విమర్శకుల వాదన. ఏమైనా చివరకు 1973లో ఆ కమిటీ రద్దయింది. ఆరు సూత్రాల పథకం అమలుకు రావటంతో అసలు దాని అవసరమే లేకుండా పోయింది.

ప్రాంతీయ కమిటీ పనిచేస్తున్న కాలంలో, పెద్ద మనుషుల ఒప్పందంలోని కొన్ని అంశాలలో ఉల్లంఘన జరిగినట్లు తేలింది. ఉద్యోగ నియామకాలలో ముల్కీ నిబంధనలు పాటించకపోవడం ఒకటి. కనీసం 15 ఏళ్లు తెలంగాణలో నివాసం లేని వారికి కొన్ని విధాలైన ఉద్యోగాలు ఇవ్వరాదన్నది నిబంధన. కాని ఆ నిబంధనను యథేేచ్ఛగా ఉల్లంఘించారు. విద్యావకాశాల విషయంలోనూ అదే జరిగింది.

పెద్ద మనుషుల ఒప్పందాల అమలుపై మొదటి నుంచీ తెలంగాణవాదుల్లో ఒకరకమైన అభిప్రాయం ఉంది. ఒప్పందంలోని కొన్ని ముఖ్య అంశాలను ఉల్లంఘించారన్నది ప్రధాన అభియోగం. అందులో ముఖ్యమైంది దొంగ ముల్కీ సర్టిఫికెట్ల సృష్టి. ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటు తర్వాత కోస్తాంధ్ర నుంచి హైదరాబాద్‌కు వలసలు భారీగా పెరిగాయి. ఉద్యోగులు, నిరుద్యోగులలో అసంతృప్తికి ఇదే కారణం. తమకు రావాల్సిన అవకాశాలు కోస్తా ప్రజలకు దక్కుతున్నాయన్న భావన పెరిగింది. ఈ నేపథ్యంలోనే రాష్ట్ర విద్యుత్ బోర్డు- ప్రభుత్వ ఉద్యోగ నియామకాల చట్టం పరిధిలోకి రాదని హైకోర్టు తీర్పు ఇవ్వడంతో 1969 జనవరిలో ఆందోళన మొదలైంది. ఖమ్మంలో ఒక విద్యార్థి నిరాహార దీక్షతో ఆందోళన ఊపందుకుంది. విద్యార్థులలో ఒకవర్గం తెలంగాణ రక్షణను పూర్తిగా అమలు చేయాలని డిమాండ్‌ చేయగా, మరొక వర్గం ప్రత్యేక తెలంగాణ నినాదాన్నిచ్చింది. అక్రమంగా ఉద్యోగాల్లోకి వచ్చిన 6 వేల మంది కోస్తాంధ్ర వారిని తిప్పి పంపాలంటూ తెలంగాణ ఎన్జీవోలు కూడా ఉద్యమంలో చేరారు. కొన్ని ప్రాంతాలలో హింస చెలరేగింది. ప్రభుత్వం అఖిలపక్ష సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. అక్రమంగా చేరిన ఉద్యోగులను గుర్తించి.. వారిని తిరిగి పంపుతామని, తెలంగాణ మిగులు నిధుల లెక్కలను తీసేందుకు ఒక అధికారిని ప్రత్యేకంగా నియమిస్తామని ప్రకటించింది. కాని ఇంతలోనే తెలంగాణ ఉద్యమకారులపై పోలీసు కాల్పులతో అంతా తారుమారైంది. కారణాలేమైనా ఏడాది పాటు సాగిన ఉద్యమం చివరకు సద్దుమణిగింది. ఆ తర్వాత ప్రభుత్వ ముల్కీ నిబంధనలను విద్యుత్ బోర్డుకు వర్తింప జేస్తున్నట్లు, కోస్తా ఉద్యోగులను తిప్పి పంపుతున్నట్లు ప్రకటించింది. ఈ నిర్ణయం- కోస్తా, రాయలసీమల్లో ఉద్యమానికి ఊతమిచ్చింది.

అదే సమయంలో మాజీ ఉపముఖ్యమంత్రి కె.వి.రంగారెడ్డి, తెలంగాణ సమస్యలకు ప్రత్యేక రాష్ట్రమే పరిష్కారమంటూ విద్యార్థులతో గొంతు కలిపారు. ముల్కీ నిబంధనలను సుప్రీంకోర్టు కొట్టివేయడంతో తెలంగాణ ఉద్యమం మళ్లీ తీవ్రమైంది. పరిస్థితిని చక్కదిద్దేందుకు ప్రధానమంత్రి ఇందిరాగాంధీ అష్ట సూత్ర పథకాన్ని ప్రకటించారు. మర్రి చెన్నారెడ్డి నాయకత్వాన ఉన్న తెలంగాణ ప్రజా సమితి కాంగ్రెస్‌లో విలీనమైంది. సమితి చీలిపోయింది. తెలంగాణ ఉద్యమం క్రమంగా తగ్గిపోయిది. అయితే ఈ ఉద్యమం ఫలితంగా తెలంగాణకు అనుకూలమైన కొన్ని చర్యలు ప్రభుత్వం తీసుకుంది. ప్రాంతీయ కమిటీని శక్తివంతం చేయటం, మరిన్ని విద్యాసంస్థల ఏర్పాటు, తెలంగాణ నిధులను సరిగా లెక్కవేయటం, పరిశ్రమలకు ప్రత్యేక సబ్సిడీల వంటివి అందులో ఉన్నాయి. ఈ క్రమంలోనే తెలంగాణకు చెందిన పీవీ నర్సింహారావు ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. ఆ ఏడాది అంటే 1972 అక్టోబరులో ముల్కీ నిబంధనలను చెల్లుబాటు చేస్తూ సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ఇవ్వడంతో జై ఆంధ్రా ఉద్యమం మొదలైంది. కోర్టు తీర్పు ప్రకారం ముల్కీ నిబంధనలను అమలుపరుస్తామని రాష్ట్ర ప్రభుత్వం కూడా స్పష్టమైన ప్రకటన చేసింది. కానీ ఈ పరిస్థితి తీవ్రతను గుర్తించిన కేంద్రం... ఆ నిబంధనలు హైదరాబాద్‌లో 1977 వరకు, తెలంగాణ జిల్లాల్లో 1980 చివరి వరకు అమలులో ఉంటాయని చెప్పింది.

ముల్కీ నిబంధనలు పూర్తిగా వెంటనే రద్దు కావాలనుకున్న ఆంధ్ర ప్రాంతం వారు కేంద్ర నిర్ణయాన్ని తప్పుపట్టారు. దీంతో వారు తిరుపతిలో సమావేశమై ఉద్యమాన్ని ఉధృతం చేశారు. ఉపముఖ్యమంత్రి బి.వి.సుబ్బారెడ్డి తన పదవికి రాజీనామా చేశారు. 1975 జనవరిలో రాష్ట్రంలో రాష్ట్రపతి పాలన విధించారు. సమస్య పరిష్కారానికి ఆంధ్ర నాయకులు చిత్తూరులో సమావేశమయ్యారు గాని ఏమీ తేల్చలేదు. ముల్కీ నిబంధనలకు హైకోర్టు మరో రెండు నిర్వచనాలతో రెండు తీర్పులు ఇవ్వడంతో విషయమంతా గందరగోళంగా మారింది. రెండు ప్రాంతాల నాయకులకు ఉద్యమాలపై ఆసక్తి తగ్గింది. ఇదే అదనుగా నాటి ప్రధాని ఇందిరా ఆరు సూత్రాల ప్రణాళికను ప్రకటించారు. దీంతో ముల్కీ నిబంధనలు పూర్తిగా రద్దయ్యాయి. పెద్ద మనుషుల ఒప్పందంలోని సారాంశాన్ని అమలు చేసేందుకు ప్రత్యామ్నాయాలు చూపారు. 371-D నిబంధన అమలు, నియమాకాలకు జోనల్ నిబంధన, సెంట్రల్ యూనివర్శిటీ ఏర్పాటు వంటివి అందులో ఉన్నాయి. తెలంగాణ ప్రాంతీయ కాంగ్రెస్ కమిటీ కూడా రద్దయింది. ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే- తర్వాత 30 ఏళ్ల పాటు రాజకీయ సుస్థిరతకు, ఆర్థిక అభివృద్ధికి ఆరు సూత్రాల పథకం అవకాశం కల్పించింది. అప్పుడప్పుడు, అక్కడక్కడ తెలంగాణ సెంటిమెంట్ మాటలు వినిపించినా, ఆందోళనలు కనిపించినా.. మొత్తమ్మీద పరిస్థితులు సుస్థిరంగా, ప్రశాంతంగా సాగాయి.

తెలుగు ఉపజాతికి ఒక సొంత గుర్తింపు ఉండాలంటూ సుదీర్ఘకాలం పాటు సాగిన ఉద్యమ ఫలితంగా ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడింది. దేశంలో ఫెడరల్ వ్యవస్థకు కూడా ఇది ఒక ఆధారమైంది. స్వాతంత్ర్య ఉద్యమ కాలంలో కాంగ్రెస్ పార్టీ జాతీయతా స్పృహపై దృష్టి పెట్టగా, మరొకవైపు ప్రాంతీయ రాజకీయాలు, సంస్కృతులు, పరిస్థితులు ప్రాంతీయ పార్టీల ఏర్పాటుకు దారితీశాయి.

దక్షిణాదిన ఒక్క తమిళనాడు మినహా అన్ని రాష్ట్రాల్లో కాంగ్రెస్ ఆధిపత్యమే కొనసాగింది. 1980ల ఆరంభం వరకూ పరిస్థితి ఇదే. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కాంగ్రెస్ బలహీనపడటంతో, తెలుగు వారి ఆత్మాభిమానాన్ని కూడా ఆధారం చేసుకుంటూ 1982లో ఎన్‌టి రామారావు తెలుగుదేశం పార్టీని ఏర్పాటు చేశారు. ఆ తర్వాత ఏడాది జరిగిన ఎన్నికల్లో టీడీపీ అధికారంలోకి వచ్చింది. అప్పటి నుంచి ఇప్పటి వరకు కాంగ్రెస్, తెలుగుదేశం పార్టీలలో ఏదో ఒకటి అధికారంలో ఉంటూ వస్తున్నాయి. చంద్రబాబు, వైఎస్ రాజశేఖర్‌రెడ్డిల కాలంలో దీర్ఘకాలం పాటు తెలంగాణ భావన స్తబ్దంగా ఉండిపోయింది. అయితే, వీరిలో ఎవరూ తెలంగాణ చెందిన వారు కాకపోవడంతో ఆ ప్రాంతానికి న్యాయం జరగలేదనే భావన తెలంగాణ ప్రజల్లో నాటుకుపోయింది. అదీ కాకుండా వీరి పాలనలో తెలంగాణకు చెందిన సారవంతమైన భూములు, వక్ఫ్ భూములు, వనరులు ఇతరుల పాలయ్యాయనే ఆరోపణలు ఉన్నాయి. బయటి వారు స్థాపించిన పరిశ్రమలు మొదలైన వాటి వల్ల జరిగిన అభివృద్ధితో తెలంగాణ కూడా లాభపడినా, బయటి వారికి లాభాలు ఎక్కవగా దక్కాయన్న విమర్శలున్నాయి. ఆరు సూత్రాల పథకం అమలు తర్వాత హైదరాబాద్‌లో, ఆ పరిసరాలలో జరిగిన ఆర్థికాభివృద్ధి, పట్టణీకరణ వివాదాస్పదమయ్యాయి. జరిగిన అభివృద్ధికి ఆధారం కూడా ప్రధానంగా సర్వీస్ రంగమే. ఉత్పత్తి రంగం, పరిశ్రమలు, వాణిజ్యం అభివృద్ధి చెందలేదు. రాష్ట్రం ఏర్పడినప్పటి నుంచి హైదరాబాద్‌ జనాభా మూడు రెట్లు పెరిగింది. కానీ పౌర సదుపాయాలు అందుకు తగినట్లుగా అభివృద్ధి చెందలేదు. ఇవ్వన్నీ తెలంగాణ వారి వాదనలు.

అయితే- హైదరాబాద్ ఇప్పుడు కేవలం తెలంగాణ నగరం కాదన్నది సమైక్యాంధ్రుల ప్రతివాదన. గత 35 ఏళ్లలో హైదరాబాద్ ఒక జాతీయ నగరంగా ఎదిగిందని వారంటున్నారు. మొత్తానికి రెండు పక్షాల మధ్య వివాదానికి హైదరాబాద్‌ కేంద్రంగా మారింది. అభివృద్ధి పరంగా హైదరాబాద్‌కు ఒక ప్రత్యేకత ఉందన్న మాట నిజమే. 1930లో నిజాం రాజ్యంలో దాదాపు 20 లక్షల మంది బయటి వారున్నారు. 10 లక్షల ఎకరాలు వారి సాగుబడిలో ఉండేవి. కోస్తాంధ్ర నుంచే కాకుండా కర్నాటక, మహారాష్ట్ర, బీహార్, ఒడిషా, ఉత్తరప్రదేశ్‌, గుజరాత్ వారు కూడా హైదరాబాద్‌లో స్థిరపడ్డ వారిలో ఉన్నారు. అలా హైదరాబాద్ ఒక కాస్మోపాలిటన్ నగరంగా మారింది. బొగ్గు, విద్యుత్ బాగా లభించటం ఇతరులకు ఆకర్షణగా మారింది. ఈ నేపథ్యంలో IT పరిశ్రమల రాకతో నగరానికి జాతీయ స్థాయి వచ్చింది. కానీ ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలలో నియామకమే పెద్ద సమస్యగా మారింది. 60 ఏళ్లుగా ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు-స్థానికులు అన్న అంశం ఒక తీవ్ర సమస్యగా కొనసాగుతూనే ఉంది. జోనల్ విధానంలోని స్థానికులు అనే పదానికి తప్పుడు నిర్వచనం చెప్తూ తెలంగాణ వారికి ఇంకా అన్యాయం చేస్తున్నారని, ఉన్నతాధికారుల నియామకాలలోనూ వివక్ష కొనసాగుతున్నదని, నాన్-గెజిటెడ్ ఉద్యోగాలను గెజిటెడ్ హోదాకు పెంచి స్థానికులకు అన్యాయం చేస్తున్నారని తెలంగాణ వారు ఫిర్యాదు చేస్తున్నారు. ఈ అంశానికి సంబంధించిన రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులు 1975లోనే వెలువడగా పదేళ్ల తర్వాత 1985లో గాని 610 జి.ఓ వెలువడలేదన్నది తెలంగాణ వారు ఎత్తి చూపుతున్న మరొక అంశం.

ఈ పరిస్థితుల్లో నిజానిజాలను తెలుసుకునేందుకు ప్రభుత్వ మాజీ ప్రధాన కార్యదర్శి కె.జయభారతరెడ్డి అధ్యక్షతన ఒక కమిటీని నియమించింది నాటి ప్రభుత్వం. రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుల అమలులోని లోపాలను పరిశీలించటం ఆ కమిటీ పని. 1975-85 మధ్య రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుల అమలులో జరిగిన లోపాలను కమిటీ గుర్తించి, వాటిని సరిదిద్దేందుకు కొన్ని సిఫారసులు చేసింది. అదిగాక, ఆరు సూత్రాల పథకం అమలులో గల లోపాల పరిశీలనకు రిటైర్డ్ IAS అధికారి వి.సుందరేశన్ అధ్యక్షతన మరో కమిటీని నియమించారు. ఈ రెండు నివేదికల ఆధారంగా తెలంగాణ ఎన్జీవోలతో చర్చలు జరిపిన ప్రభుత్వం 1985 డిసెంబరులో 610 జీవో జారీ చేసింది. జోనల్ నిబంధనలకు విరుద్ధంగా నియమించిన బయటి ఉద్యోగులను 1986 మార్చి ఆఖరులోగా తమ తమ జోన్లకు పంపివేస్తామన్నది అందులోని ముఖ్యమైన భాగం. అందుకోసం అవసరమైతే సూపర్ న్యూమరీ ఉద్యోగాలను సృష్టిస్తామని కూడా ఆ జీవోలో తెలిపారు. 610 జీవో అమలు లోపాలను సరిదిద్దామంటూ అధికారుల నుంచి ప్రభుత్వానికి ఆ తర్వాత 15 ఏళ్ల పాటు నివేదికలు వస్తూనే ఉన్నాయి. ఆ దశలో 2001 జూన్‌లో ప్రభుత్వం ఈ విషయంపై అఖిలపక్ష సమావేశం నిర్వహించింది. రిటైర్డ్ IAS అధికారి జె.ఎం.గిర్‌గ్లాని అధ్యక్షతన సమీక్షా సంఘాన్ని నియమించింది. గిర్‌గ్లానీ నివేదిక 2004 సెప్టెంబరులో సర్కారుకు అందింది. దాన్ని ప్రభుత్వం రెండేళ్ల తర్వాత అంటే 2006 ఆగస్టులో ఆమోదించింది. 1985 నుంచి 2005 వరకు జీవో 610 సరిగా అమలు కాలేదన్న మాట నిజం. ఉద్యోగుల ఫిర్యాదుల్లో ఇది కూడా ఒకటి. ఈ సమస్య ఇప్పటికీ సమస్యగానే ఉంది.

తెలుగు ఉప జాతీయత అనే ప్రాతిపదికపైన ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడింది. కాని, రాష్ట్రం ఏర్పాటు నాటి అసమానతలు మూడు ప్రాంతాల మధ్య తర్వాత కూడా కొనసాగాయి. అదేవిధంగా ఏ ప్రాంతపు సంస్కృతి ఆ ప్రాంతానిది కావటంతో ఆ సమస్యలు, ప్రాంతీయ గుర్తింపుల ఆధారంగా ఉద్యమాలు జరిగాయి. వాటిలో నక్సలైట్ ఉద్యమం ఒకటి.

1997లో బీజీపీ తన కాకినాడ సమావేశంలో ప్రత్యేక తెలంగాణ అనుకూల వైఖరి తీసుకుంది. కాంగ్రెస్ MLAలు తెలంగాణ కాంగ్రెస్ లెజిస్లేటర్ల ఫోరాన్ని ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. 2000సంవత్సరంలో సోనియాగాంధీని కలిసిన 40మందికి పైగా తెలంగాణ కాంగ్రెస్ ఎమ్మెల్యేలు తెలంగాణ అంశంపై సోనియాగాంధీకి వినతిపత్రం సమర్పించారు ... అలా 2001 నుంచి ప్రత్యేక తెలంగాణ నినాదం మళ్లీ ముందుకొచ్చింది. పంచాయతీ ఎన్నికలలో ఒక నినాదమైంది. అప్పుడే ఏర్పడిన తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి కూడా అదే నినాదంతో ఎన్నికలలో పోటీ చేసి తన బలాన్ని నిరూపించుకుంది. 1969 నాటి తెలంగాణ ఉద్యమాన్ని ప్రధానంగా వివిధ సామాజిక బృందాలు, విద్యార్థులు, ఉద్యోగులు నడిపారు. కాంగ్రెస్‌లోని అసమ్మతివాదులు దానిని బలపరిచారు. అందుకు భిన్నంగా 2001లో మొదలైన ఉద్యమానికి అన్ని పార్టీలు మద్దతు ప్రకటించాయి. 
2002 డిసెంబరులో నల్లగొండలో జరిగిన కాంగ్రెస్ ఫోరం సభ ప్రత్యేక రాష్ట్రం తమ అజెండాలో ఉందని ప్రకటించింది. తర్వాత 2004 ఎన్నికలలో ఆ కాంగ్రెస్, టీఆర్ఎస్‌ల మధ్య ఎన్నికలు ఒప్పందం కుదిరింది. కాని, గెలిచిన తర్వాత కాంగ్రెస్ తన మాట నిలబెట్టుకోలేదు. 2009 ఎన్నికలలో టీఆర్ఎస్, టీడీపీ పొత్తు పెట్టుకున్నాయి. టీడీపీ తన ఎన్నికల మేనిఫెస్టోలో ప్రత్యేక రాష్ట్రానికి మద్దతు ప్రకటించింది. ఆ ఎన్నికలలో టీఆర్ఎస్‌కు 10 సీట్లు వచ్చాయి ... 2009 సెప్టెంబరులో అప్పటి ముఖ్యమంత్రి రాజశేఖర్‌రెడ్డి హెలికాప్టర్ ప్రమాదంలో మరణించారు. కొంత స్తబ్దత తర్వాత, నవంబరు నుంచి తెలంగాణ ఉద్యమం తిరిగి ఉధృతమైంది. తర్వాత నవంబరు 29న కేసీఆర్‌ దీక్ష ప్రారంభించారు.

2009 డిసెంబరు మొదట్లో తెలంగాణవ్యాప్తంగా ఆందోళనలు, హింస ఆత్మహత్యలు జరగడంతో పాటు వేర్వేరు యూనివర్శిటీల విద్యార్థులతో, జాయింట్ యాక్షన్ కమిటీ ఏర్పడింది. నాటి ముఖ్యమంత్రి కె.రోశయ్య డిసెంబరు 7న అఖిలపక్ష సమావేశం నిర్వహించారు. అందులో సిపిఎం, ఎంఐఎం మినహా తక్కిన పార్టీలు తెలంగాణ ప్రత్యేక రాష్ట్రానికి సుముఖత ప్రకటించాయి. ఆ మేరకు శాసనసభలో తీర్మానానికి కూడా మద్దతు ఇస్తామని తెలిపాయి. 
పరిస్థితులను పరిశీలించిన కేంద్రం సానుకూల నిర్ణయం తీసుకుంది. డిసెంబరు 9న నాటి హోంమంత్రి చిదంబరం తెలంగాణ ప్రక్రియ ప్రారంభమవుతుందంటూ ప్రకటించారు. అదేమాట మరునాడు పార్లమెంటు ఉభయసభల్లోనూ చెప్పారు. ఆ తర్వాత కేసీఆర్ తన దీక్షను, ఉద్యమాన్ని కూడా విరమించుకున్నారు. ఆ వెంటనే సీమాంధ్రలో ఆందోళనలు మొదలయ్యాయి. మూకుమ్మడి రాజీనామాలు మొదలయ్యాయి. దీంతో చిదంబరం డిసెంబరు 9నాటి ప్రకటనను సవరించుకుంటూ డిసెంబరు 23న మరో ప్రకటన చేశారు ...అప్పటి నుంచి తెలంగాణ వ్యవహారం మళ్లీ మొదటికి వచ్చింది. సీమాంధ్రలో ఉద్యమం నిలిచిపోగా తెలంగాణలో ఉద్యమం తిరిగి మొదలైంది.

ఆ తర్వాత టీఆర్ఎస్‌తో పాటు తెలంగాణ జాయింట్‌ యాక్షన్‌ కమిటీ ఉద్యమాన్ని శక్తిమంతం చేసింది. సీమాంధ్రలలో ప్రత్యేక రాష్ట్ర అనుకూల- వ్యతిరేక భావనలు బలంగా ఏర్పడ్డాయి. రాష్ట్ర ఏర్పాటులో ఆలస్యానికి నిరసనగా 10 మంది టీఆర్ఎస్, ఒక బీజీపీ సభ్యుడు తమ స్థానాలకు రాజీనామా చేశారు. ఆ ఉపఎన్నికల్లో అన్ని స్థానాలనూ వారే భారీ మెజారిటీతో గెలిచారు. వారిలో ఒకరు టీడీపీకి రాజీనామా చేసి టీఆర్‌ఎస్‌లో చేరారు. ఇక- గ్రూప్-1 ఉద్యోగాల్లో తెలంగాణకు 42 శాతం రిజర్వ్ చేయాలన్న డిమాండ్‌ను ప్రభుత్వం అంగీకరించలేదు. జ్యుడీషియల్ పదవుల్లో తెలంగాణ వారి పట్ల వివక్ష ఉందన్న లాయర్ల ఫిర్యాదు కూడా తెలంగాణ మలి దశ ఉద్యమానికి ఊతమిచ్చింది.

ఇక ఆర్థిక వ్యవస్థలు, పట్టణీకరణ, స్థూల జాతీయ ఉత్పత్తి, మూడు ప్రాంతాల్లోని ముఖ్య పట్టణాలను తోసిరాజంటూ... హైదరాబాద్‌ మహానగరంగా ఆవిర్భవించడం... ఇలా ఎన్నో కీలక అంశాలను కూడా శ్రీకృష్ణ కమిటీ వివరించింది. అవేమిటో చూద్దాం.

నేపథ్యం - కమిటీ - సభ్యులు
నివేదికలో ప్రసంగించిన విషయాలు
పెద్ద మనుషుల ఒప్పందం
మొదటి అధ్యాయం - ఆంధ్రప్రదేశ్ పరిణామాలు