గౌతమిపుత్ర గుహ నహపానుని గుహకంటే కొంచెం పెద్దదయిన విహారము. ఇది నహపానుని గుహ తరువాత 30 సం.లకు మలిచిరి.ఈగుహసయితము 16 విడిగదులు కలిగి, చాల వరకు నహపానుని గుహను పోలియున్నది.కాని గుహ నిర్మాణము కార్ల గుహలు కన్హరిచైత్యమును పోలియున్నది.ఈగుహ సింహద్వారమును అలంకరించియున్న శిల్పములు కొలది మొరటుగా ఉండును.ఈ శిల్పముల శైలి సాంచి శిల్పములు శైలిని పోలియున్నవి. ద్వారబంధమునకు ఇరువైపుల గోడన అన స్తంభములు (Pilasters) మలిచియున్నవి. అను స్తంభములనగా గోడలోనికి పొదిపి, సగము మాత్రమే బయట ఉండునట్లు అగుపడు స్తంభములు. ఈ అనుస్తంభములు 6 భాగములోనర్చి ఈ భాగములందు ఒక చిత్రమయిన కథను చిత్రించిరి. ఈ కథ ఒక స్త్రీ, ఇద్దరు పురుషులను గూర్చింది.కథ చివరిభాగమందు ఆఇద్దరియందు ఒక పురుషుడు స్త్రీని ఎత్తుక పారిపోవును. ద్వారబంధము పైన బోధిమండస్తూపము, చక్రము మలిచి యున్నవి. ఈ ద్వారబంధమునకు ఇరువైపుల ద్వారపాలకులు కలరు.వీరు పూలగుత్తులను పట్టుకొనినారు. వీరు రూపములందు మాన ప్రమాణములు సరిగా ఏర్పడక, ఈశిల్పములు సరిగా కంపించవు. వీరి వసనాభరణములు, తలకట్టు అన్నియు సర్వసాంచీనాంధ్రశిల్పములందువలె, అజంతా 10 వ గుహయందలి వర్ణచిత్రములవలె నున్నవి.ప్రాచీనాంధ్రశిల్పులందు ఉత్తమశ్రేణికి చెందిన మహాశిల్పులేకాక, సామాన్య అధమశ్రేణులకు చెందిన శిల్పులు సయితము ఉండిరనుటకు ఈ శిల్పములు తార్కాణము. ఈ గుహాంగణమున ఉన్న వరాండాలో 6 స్తంభములు ఉన్నాయి.ఈ స్తంభశ్రేణికి ఇరువైపుల గోడలనానుకొని 2 స్తంభములు ఉన్నాయి. ఈ అనుస్తంభములు శిల్పములచే అతివిరివిగా అలంకృతమైఉన్నవి.ఈ వరాండా స్తంభములు నేలనుంచి మొదలవ్వకుండా ఒక చిన్న అంచుగోడపై నుంచి లేచిఉన్నవి. అందుచేత స్తంభపు క్రింది భాగములైన పీఠాధిష్టానములు వీటియందు లోపించినవి. ఈస్తంభముల గ్రీవమునందు ఒక ఘటమును పరివేష్టించిన పేటికకోణములందు కుబ్జరూపములు మలిచిఉన్నవి. ఈ కుబ్జులు స్తంభములకు అతిశయించిన అందమును ఇవ్వక, అతుకులవలె కనబడుచున్నవి. ఈస్తంభబోధికలందు వృషభములు, హయములు, స్ఫింక్సులు (Sphinxes- అనగా మానుషస్త్రీముఖము కలిగిన జంతురూపములు) మొదలైనవి ఉన్నాయి.నహపానుని గుహస్తంభములవలె బోధికయందు నాలుగు మృగరూపములను మలిచి, ప్రచ్చాదనమును భరించు అడ్డదూలములను బోధికలగుండా ప్రసరింపజేసిరి.ఈ అడ్డదూలపు పట్టికపైన దూరు కొంచెము ముందునకు వచ్చింది. ఈదూరు ముఖమంతట బౌద్ధప్రాకారరూపము అలంకారయుతముగా మలిచియున్నది.ఈ స్తంభములకు క్రింద నిర్మితమైన అంచుగోడమీద అలంకారశిల్పము అమరావతి స్తూపప్రాకార శిల్పముతో పోలియున్నది. అందుచే ఆనాటికి బహుశా ఆంధ్రగర్భమైన అమరావతియందు మహాస్తూపశిల్పముల నిర్మాణము జరుగుచుండి యుండవచ్చును. అందుచేత ఉత్తమశ్రేణికి చెందిన ఆంధ్రశిల్పులందరు ఏకముగా అమరావతిదివ్యస్తూపకార్యమందు నిమగ్నులయి ఉండవచ్చును.అందుచేత అతిదూరమగు నాసికు గుహలకు సామాన్య ఆంధ్ర శిల్పులే మలిచి ఉండవచ్చును.

గుహనిర్మాణము-శిల్పకళ
గౌతమిపుత్ర గుహ
గుహలు ఎలా నిర్మించారు
నహపానుని గుహ