1757 ప్లాసీ యుద్ధమేకనక దర్మయుద్దమైయుంటే సురాజ్ ఉద్దౌలా ఓడిపోయేవుండేవాడుకాదని చరిత్రలో విశదమైన సంగతి. అనేక రెట్లు సైనిక బలగంగల సురాజ్ ఉద్దౌలాను జయించటమసంభవమని తెలిసిన క్లైవు దొర కుటిల మార్గములను అవలంబించి జయించిన మీదట వంగరాష్ట్రము పూర్తిగా అతని సర్వోఛాధిపత్యముక్రిందయుండెను. నవాబుని నియమించటం, భర్తరఫ్ చేయ గల స్తోమత వచ్చింది. అటువంటి (King making) స్తోమతను వంగరాష్ట్రములో రాజ్యతంత్రములుప్రయోగించి ఆర్థిక లాభములకోసం దుర్వినియోగంచేశాడు. ఆ పదేండ్లలో మూడు సార్లు నవాబులు మారటం, మూడు యుధ్దాలలోనూ సైనిక సహాయం అందించటం వల్ల బ్రిటిష్ వారికి ఆర్ధి కంగా అమిత లాభదాయకమైనది. సరాసరి సైనిక చర్యతో ఆక్రమణచేయకుండా వంగరాష్ట్రమును బ్రిటిష్ వారివశపరచిన ఘనత రాబర్టు క్లైవు దొరకే దక్కినది. ప్లాసీయుధ్దానంతరం వచ్చిన స్తోమత, 1765 నుంచీ వచ్చిన రాజస్వహక్కు క్లైవుదొరచేతుల్లోనున్నందువల్ల వంగరాష్ట్ర మునకు దేశాదాయం సూన్య మగుటయే కాక రాజస్వ వసూలుకు దళారీలను నియమించి వసూలు చేయించటం వల్ల రైతుల పరిస్థితి మరీ దుస్థితికి దిగజారింది. అంతేకాక నవాబు పదవి లోనియమింపబడటానికి తన షరత్తులలో బ్రిటిష్ వర్తకుల వ్యాపార దిగుమతులు సుంక రాహిత్యముగా వర్తకము చేసుకొనుట ఒకటి. ఆ షరతును అంగీకరించిన నవాబుకు రాష్ట్ర పరిపాలనకావససిన ఆదాయం కేవలము దేశీయ వర్తకులదగ్గరనుండే లభించవలసియున్నది. ఆదాయంలేక, రాజనిదులు లేక పరిపాలన బాధ్యత నిర్వహించటం అసాద్యమన్న విషయం అవగాహనలేని దొరకాదు రాబర్టు క్లైవు. అదే ముద్దపై 1764లో వారన్ హేస్టింగ్సు వంగరాష్ట్ర కౌన్సిల్ లో సభ్యునిగానున్నప్పుడు తీవ్ర ఆక్షేపణలుతెలిపి రాజీనామా చేశాడు. ముఖ్య లక్ష్యం ఆర్థిక లాభ సంపాదనగాయున్న వ్యాపార కంపెనీ రాష్ట్రాభివృధ్ధి, ప్రజాక్షేమం వ్యవసాయోత్పత్తి మొదలగువాటినేమీ చేయకపోవటంవల్లం రాష్ట్రము క్రమేణా దుస్థితికి పాలైనది. అధికార కాంక్షతో క్లైవుదొరను ఆశ్రయించిన నవాబులు సింహాసనం అధిష్టించిన కొలదిరోజలకే క్లైవు రాజ్యతంత్రముల పరిణామములు అవగాహనమౌవగానే వ్యతిరేకతతో తిరుగుబాటు చేయ ప్రయత్నించి విఫలులైనారు.

వ్యక్తిగత జీవిత ముఖ్యాంశాలు
క్లైవు కార్యకాలంలో జరిగిన ప్రముఖ యుద్ధములు
వంగ రాష్ట్రములో క్లైవు చేసిన రాజ్యతంత్రము
24 పరగణాలు