నల్గొండ లేదా నీలగిరి పురాతన కాలం నుండి నివాస స్థలం.పాత సిటీ సెంటర్ లో ఒక అశోక స్తంభం ఉంది. కాకతీయుల కాలంలో పానగల్లు గ్రామం నగర కేంద్రంగా ఉండేది.ఇక్కడ పానగల్లు గ్రామంలో మ్యూజియానికి ముందు భాగంలో 11,12 వ శతాబ్దానికి చెందిన ఒక పురాతన చారిత్రాత్మక ఆలయం పచ్చల సోమేశ్వర దేవాలయం, పానగల్లు ఉంది. ఆ అలయం నిర్మాణాత్మక అద్భుతాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. రామాయణం, మహాభారత దృశ్యాలు దేవాలయ గోడలు మీద మనోహరమైన శిల్పాలుగా చెక్కబడినవి.ఆ దృశ్యాలు శిల్పుల యొక్క అద్భుతమైన నైపుణ్యాన్ని ప్రదర్శిస్తాయి.దేవాలయంలోని కొన్ని భాగాలు అన్య మతస్థులు దుశ్చర్యలకు గురైనలట్లు తెలుస్తుంది.ఆ ఆలయం నల్లరాతితో నిర్మించబడింది.పచ్చల సోమేశ్వరాలయం పునరుద్ధరణకు 1923లో నిజాం ప్రభుత్వ ప్రధాన మంత్రి మహారాజు సర్కిషన్ ప్రసాద్ విశేష కృషి చేసినట్లుగా తెలుస్తుంది. ఈ ఆలయంలోని లింగమునకు ఒక పెద్ద మచ్చ (రత్నం) పాదగబడి ఉండేదని, దేవుడి ఆలంకరణకు పచ్చల హారాలు వేయించి ఉండే వారని, అందువలనే దీనికి పచ్చల సోమేశ్వర ఆలయం అనే పేరు వచ్చిందని తెలుస్తుంది. 

పచ్చల సోమేశ్వరాలయం నుండి ఒకకి మీ దూరంలో మరొక దేవాలయం 'ఛాయా సోమేశ్వరాలయం' ఉంది.ఈ ఆలయాన్ని "త్రికూటా ఆలయం" అని కూడా పిలుస్తారు.పచ్చల సోమేశ్వర ఆలయం నాలుగు దిక్కులకు అభిముఖంగా రాతి కట్టడాలతో నిర్మితమైన నాలుగు దేవాలయాల క్షేత్రంగా ఉంది. అద్భుతమైన కట్టడం.ఈ దేవాలయం ప్రత్యేకత మహా శివరాత్రికి ఇక్కడ విశేషమైన ప్రత్యేక పూజ కార్యక్రమాలు నిర్వహించబడతాయి.

ఈ ఆలయాన్ని కందూరి చాళుక్య ప్రభువైన  ఉదయ భానుడనే రాజు నిర్మింపజేసినట్లు చారిత్రక ఆథారాల ద్వారా తెలుస్తోంది. ఉదయ సముద్రమనే  పెద్ద చెరువును కూడా ఈ రాజు ఆలయానికి ముందు తవ్వించి, ప్రజలకు సాగునీటిని త్రాగునీటిని అందించినట్లుగా చరిత్ర ద్వారా తెలుస్తుంది. ఈ చెరువు ప్రజల సాగు, త్రాగునీటి అవసరాలను ఈ చెరువు తీరుస్తుంది.

సుమారు వెయ్యి సంవత్సరాల క్రిందట చెరువులోకి కట్టిన రాతిమెట్లు ఇప్పటికి కూడా చెక్కు చెదరకుండా ఉండి, ఆలయానికి వచ్చిన భక్తులు కాళ్ళు, చేతులు కడుక్కోవడానికి ఉపకరిస్తున్నాయి.క్రీ.శ. 18 వ శతాబ్దం నాటికి పానగల్లుప్రాంతములో 365 దేవాలయాలు ఉన్నట్లు చరిత్ర ద్వారా తెలుస్తుంది.

నల్గొండజిల్లా  పానగల్లు ఒకనాడు కాకతీయ సామంతులైన  కందూరు చోళుల రాజథాని. క్రీ.శ 10,12 శతాబ్దాల నడుమ ఈనాటి నల్గొండ, మహబూబ్ నగర్, ఖమ్మం ప్రాంతాలను రాజ్యంగా చేసుకొని  కందూరు చోళులు రాజ్యపాలన కొనసాగించారు. ఇచ్చట ఎన్నెన్నో దేవాలయాలు నిర్మింపబడి నట్టు ఆచూకీ దొరుకుతున్నా, ఆథారాలు మాత్రం  దొరకని  ఎన్నో శిథిలాలు మనకిక్కడ దర్శనమిస్తాయి.  ఇప్పటికీ సజీవంగా నిలిచి ఆనాటి రాజుల కళాతృష్ణకు, ఆనాటి శిల్పుల అపారమేథాసంపత్తికి  నిలువెత్తు సాక్ష్యంగా నిలిచి తెలుగు జాతి ప్రాచీన సాంస్కృతిక సంపదగా  వెలుగుతున్న అపూర్వ నిర్మాణం శ్రీ ఛాయా సోమేశ్వరస్వామి ఆలయం.

ఈ ఆలయంలో దేవతపైకి వచ్చే చాయ (నిలువు నీడ) పవిత్ర గది ముందు చెక్కిన స్తంభాలలో ఒక నీడ కనిపిస్తుంది. కానీ వాస్తవానికి ఎటువంటి స్తంభాల నీడ కాదు. ఇది కాంతి తగ్గిపోవుటకు చీకటి ప్రదేశం. ఇది ఒకే చాంబర్ యొక్క ద్వారం గుమ్మము (ద్వారం) ద్వారా ఏర్పడుతుంది. లైట్ రెండు వైపుల నుండి ప్రవేశద్వారం ద్వారా ప్రవేశిస్తుంది. లోపల రెండు కాంతి బహిర్గతం ప్రాంతాల్లో మధ్య అంతరం స్తంభము యొక్క నీడ కనిపిస్తోంది.స్తంభాలలో ఒకదానిని తాకడం ద్వారా స్థానిక ప్రజలు చాయ పక్కన నీడను కనుగొనడానికి ప్రయత్నిస్తారు. కానీ వారు దాని బదులుగా అస్పష్టమైన నీడను మాత్రమే చూడగలరు.

పదకొండవ శతాబ్దపు శిల్పకళా కాంతి యొక్క తరంగ ధర్మాల గురించి తెలుసుకొని, ఆలయం నిర్మించటం, ప్రవేశద్వార, భిన్నాభిప్రాయాలకు ఇరువైపులా స్తంభాలు, గోడల మధ్య రెండు ఇరుకైన ద్వారాల ద్వారా కాంతి లోపలి గదిలోకి ప్రవేశిస్తుంది. వేరుచేసిన కాంతిని ప్రవేశించే అంచుల నీడ చాంబర్ చేరి, వాటిలో ఒకదానిలో మరొకటి ఖాళీని వదిలివేస్తుంది. ఇటలీ శాస్త్రవేత్త ఫ్రాన్సిస్కో మరియా గ్రిమల్డి అనే పదాన్ని "విక్షేపం" అనే పదాన్ని ఉపయోగించాడు.1660 లో కచ్చితమైన పరిశీలనలను నమోదు చేసిన మొట్టమొదటి ప్రయత్నం.

ఇక్కడే పైరెండు ఆలయాలకన్నా కొంచెం ఆధునిక నిర్మాణంతో కూడిన మరొక వైష్ణవ ఆలయం ఉంది. ప్రస్తుతం ఈ ఆలయంలో నిత్యం పూజలు జరుగుతున్నాయి. ఇందులో ప్రత్యేకంగా చెప్పుకోతగ్గ అష్టధిక్పాలక శిల్పములు, బుగ్వేదమునందు ప్రధాన దేవతలుగా ఇంద్ర, అగ్రి, వర్ణ, కుబేరా, వాయువులు స్తుతించబడ్డాయి.

చాయ సోమేశ్వర దేవాలయం, వెంకటేశ్వర దేవాలయం సున్నితమైన, అత్యంత సుందరమైన పురాతన ప్రసిద్ధ ఆలయాలు.ఈ త్రికూటాలయాల నిర్మాణ కాకతీయశైలి -  కీర్తి తెలుగు జాతికే గర్వకారణం.    

ఇక్ష్వాకులు (227-306)
ఆధునిక కాలం: మొఘలులు,అసఫ్ జాహిస్
పల్లవులు
చరిత్ర