వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ భారత దేశ ఉప ప్రధానిగా, సంస్థానాల వ్యవహారాల మంత్రిగా, హోం మంత్రిగానే కాక అంతకుముందు దశాబ్దాల పాటు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకత్వంలోనూ జవాహర్‌లాల్ నెహ్రూకి సహచరుడు. అయితే నెహ్రూకీ, పటేల్‌కీ రాజకీయ, ఆర్థిక, మతపరమైన అంశాల్లో అవగాహన భేదం మాత్రమే కాక వ్యవహార శైలుల్లో కూడా భిన్నత్వం ఉండేది. గాంధీ, జాతీయ రాజకీయాల్లో అవసరాలు వారిద్దరినీ కలిసి పనిచేసేలా ప్రేరేపించిన శక్తులు. 

1947 డిసెంబరు నెలలో మతకల్లోలాల్లో అట్టుడికిన అజ్మీర్ పట్టణంలో పరిస్థితులను అంచనా వేయడానికి హోంమంత్రిత్వ శాఖ అప్పటికే ఒక బృందాన్ని పంపి ఉన్న సందర్భంలో, నెహ్రూ ఆ ప్రాంతాన్ని పర్యటించేందుకు సంకల్పించి దాన్ని వ్యక్తిగత కారణాలతో విరమించుకుని తన వ్యక్తిగత కార్యదర్శిని పంపించడంతో సమస్య తారాస్థాయికి చేరుకుంది. విచారణ బృందం పర్యటించిన ప్రాంతాన్ని, నెహ్రూ కార్యదర్శి పర్యటించి వివరాలు సేకరించడం అంటే తన శాఖపై నమ్మకం లేని చర్య అవుతుందని పటేల్ భావించాడు. అప్పటికి తనపై హిందూ అనుకూలవాది అని ముద్రవేసే ప్రయత్నాలు బయటనుంచి జరగడం వల్ల పటేల్‌కు ఈ ఘటనకు, ఆ మాటలను నిజం చేసేదిగా కనిపించివుండవచ్చు. అయితే తన కుటుంబంలో ఒక మరణం కారణంగా తాను వెళ్ళలేక కార్యదర్శిని పంపించానని వివరిస్తూనే తనకు ఎక్కడికైనా పర్యటించే హక్కు ప్రభుత్వాధినేతగా ఉందని నెహ్రూ ఉద్ఘాటించాడు. క్యాబినెట్ విధానంలో ప్రధానమంత్రి సమానుల్లో ప్రథముడు మాత్రమేనని, పై స్థానంలో నిలబడి పెత్తనం చేయడం చెల్లదని పటేల్ సమాధాన మిచ్చాడు. వారిద్దరి మధ్య ప్రారంభమైన ఈ వివాదం, చివరకు ప్రధానమంత్రి అధికార పరిధి ఏమిటన్న ప్రశ్నకు భిన్నమైన వ్యాఖ్యానాలు ప్రతిపాదించుకునేదాక వచ్చింది.

ఈ వివాదం ముదిరి ఇద్దరూ రాజీనామాలకు సిద్ధమై, తమ తమ అభిప్రాయాలను మహాత్మా గాంధీ ముందు పెట్టి రెండు వ్యాఖ్యానాల్లో ఏది సరైనదో తేల్చాలని, రెండవ వారు రాజీనామా చేద్దామని అంగీకారానికి వచ్చారు. ఈలోగానే గాంధీ మతసమస్య, భారత-పాకిస్తాన్ వివాదాల విషయమై నిరాహార దీక్షకు కూర్చున్నాడు. ఈ పరిణామం నెహ్రూ, పటేల్ ఇద్దరి మనస్సులనూ బాధించింది. ఉపవాస దీక్ష ముగించాకా, జనవరి 30 తేదీన ప్రార్థనా సమావేశం ముందు గాంధీ పటేల్‌ను కలిసి నెహ్రూ, పటేల్ ఇద్దరూ అభిప్రాయ భేదాలు సరిజేసుకుని కలిసి సాగాలని, వారిద్దరినీ మర్నాడు కలుస్తానని చెప్పి వెళ్ళాడు. ఆ కలవడం ఇక సాధ్యపడలేదు. ఆ రోజునే ప్రార్థనా సమావేశానికి వెళ్తున్న గాంధీని గాడ్సే హత్యచేశాడు.

గాంధీ హత్య జరిగిన మూడు రోజులకు కుదుటపడి నెహ్రూ పటేల్‌కు - గాంధీ మరణం వల్ల ఓ భిన్నమైన, మరింత కష్టమైన ప్రపంచాన్ని ఎదుర్కోవాల్సిన స్థితిలో పాత వివాదాలకు ప్రాధాన్యత లేదనీ, వీలైనంత సహకారంతో పనిచేయడమే తమ కర్తవ్యమని తోస్తోందంటూ ఓ ఉత్తరం రాశాడు. పటేల్ ప్రతిస్పందిస్తూ - గాంధీ మృత్యువు అంతా మార్చేసిందనీ, విచారగ్రస్తమైన దేశ ఆసక్తుల కోసం మనం ఏ ఉమ్మడి ప్రయత్నాలు చేపట్టాలన్నది తెలుసుకుందామని స్పందించాడు. అభిప్రాయ భేదాలతో, భిన్న పంథాలతో కొండొకచో రాజకీయపుటెత్తుగడలతో భేదిస్తూనే పటేల్, నెహ్రూలు 1950లో పటేల్ మరణించేవరకూ కలిసి పనిచేశారు. 

సంస్థానాలు భారతదేశంలో విలీనం
రాజ్యాంగ రూపకల్పన
గాంధీ ఐదు సూత్రాల పథకం
పటేల్‌తో సమస్యలు