కల్పిత రక్షణ శక్తి యందు తిరిగి రెండు విధములు ఉన్నాయి. కొన్ని వ్యాధులలో రక్షణ శక్తి కలిగించు పదార్థములను మన శరీరమునందే పుట్టించి వాని మూలమున మనకు రక్షణ శక్తి కలిగింప వచ్చును. దీనికి శరీర జనిత రక్షన శక్తి (Isopathic or Active) యని పేరు. మరికొన్ని వ్యాధులలోని ఈపదార్థములను మనము వెలుపలనే తయారు చేసి వానిని రోగి యొక్క శరీరములో ప్రవేశ పెట్టుట వలన వ్యాధి నుండి రక్షణ శక్తి కలుగు చున్నది. ఇట్టి రక్షణ శక్తి బహిర్జనిత రక్షణ శక్తి (Antitoxic or passive) అని పేరు.

శారీర జనిత రక్షణ శక్తిని మనము కలిగించు నపుడు రోగి యొక్క శరీరములో నొక విధమైన మార్పు గలిగి సాధారణముగా జ్వరము వచ్చును. ఈ సమయమునందు సూక్ష్మ జీవులకు విరోధ కరములగు విరుగుడు పదార్థములు శరీరములో పుట్టును. ఇవి పుట్టి వీని వలన శరీరమునకు రక్షణ శక్తి కలుగుటకు కొన్ని దినములు పట్టును. ఇట్లు కలిగిన రక్షణ శక్తి కొన్ని నెలల వరకు మన శరీరములో నుండును. ఇట్టి రక్షణ శక్తి కలిగించు పదార్థములు మన శరీరములో నుండు కండ, నరము మొదలగు సంహతులను గట్టిగ నంటి పట్టుకొని యుండి శరీరమును కోసి చాల రక్తమును తీసి వేసినను కూడా విడువక అవి శరీరము నంటి రక్షణ శక్తి చూపు చున్నవి. ఇట్లుండ బహిర్జనిత రక్షణ శక్తి కలిగించు నప్పుడు సూక్ష్మ జీవులకు హాని కరములగు విరుగు పదారథములు గుర్రము యొక్క గాని, ఇతర జంతువుల యొక్క గాని శరీరములో పుట్టించి దాని నెత్తురు లోని రసము నెత్తి దానిని రోగి యొక్క నెత్తురు లోనికి బోలు సూది గుండ చర్మము క్రింద టీకా వేయవలెను. ఈ రసముతో కూడా విరుగుడు పదార్థములు రోగి శరీరములో ప్రవేశించి సూక్ష్మ జీవులచే నది వరకే పుట్టి యున్న విషములను విరచి వేయును. ఇది రక్తమునందు కానీ శరీరమునందు గాని, అధిక మగు మార్పును కలుగ జేయదు. దీని వలన రక్షణ శక్తి సామాన్యముగ 15 దినముల కంటే హెఛ్ఛుగ నుండదు. అంటు వ్యాధులలో కొన్ని సూక్ష్మ జీవులుల మూలమునను కొన్ని వాని విషముల మూలమునను రోగిని వధించునని చెప్పియుంటిమి. రక్షణ శక్తి కూడా సూక్ష్మ జీవుల వలన గలుగు అపాయము నుండి రక్షించు శక్తియు, వాని విషములను విరిచి వేయు తగిన రక్షణ శక్తియు అని రెండు విధములగు రక్షణ శక్తి కలిగింప వచ్చుననియు చెప్పియుంటిమి. ధనుర్వాయువు నందు, రోగి శరీరమునందు పుట్టు విషములకు విరుగుడు పదార్థములు, గుర్రము యొక్క నెత్తురు లోని రసములో పుట్టించి ఆ రసమును రోగి యొక్క శరీరములోని కెక్కించి వానివలన సూక్ష్మ జీవుల విషములను విరిచి వేసి రోగము కుదుర్చు చున్నారు. కలరా, టయిఫాయిడు జ్వరములలో నిట్లు గాక వ్వాధి సూక్ష్మ జీవుల చేతనే కలుగుచున్నందున నితర జంతువుల శరీరము లోనికి ఆయా సూక్ష్మ జీవుల నెక్కించి వాని రక్తములో నుండి సూక్ష్మ జీవనాశకమగు రసము తీసి దాని రోగి యొక్క శరీరము లోనికి బోలు సూది గుండ ఏక్కించుదురు. దీని వలన రోగి శరీరము లోని సూక్ష్మ జీవులు చచ్చి రోగికి ఆరోగ్యము కలుగ వచ్చును. ఇందుచే రోగి శరీరములో చచ్చిన సూక్ష్మ జీవులనుండి పుట్టు విష పదార్థములు ఆట్లే యుండి యొకానొప్పడు రోగి కపాయము గలిగింప వచ్చును.

శరీర జనిత రక్షణ శక్తి
టైఫాయిడు టీకారసము:
కల్పిత రక్షణ శక్తి
1 తీవ్రమైనట్టి సూక్ష్మ జీవులు గల టీకా రసమును శరీరములోనికి గ్రుచ్చి యొక్కించుట