రామనాథం అనే బ్రాహ్మణుడు చాలామంది బ్రాహ్మణులు తరుముతూండగా ప్రాణభయంతో పారిపోయి కోటిపల్లి అనే ఊళ్ళోకి వెళ్తారు. అది బ్రహ్మన్న గారి ఊరు అంటూ వారందరూ పొలిమేరల్లోనే ఆగిపోతారు. రామనాధం మార్కండేయశాస్త్రి అనే కోటిపల్లి గ్రామ పూజారి ఆశ్రయం తీసుకుంటారు. గ్రామంలోకి అప్పటివరకూ పోలీసులు అడుగుపెట్టింది లేదు. కొత్త ఎస్సై నేరస్తుడైన రామనాథం కోసం కోటిపల్లికి రాబోతూండగా పొలిమేరల వద్ద బ్రహ్మన్న అడ్డుకుని అతను నేరస్తుడో కాదో నేను తేలుస్తాను, తీర్పు వినడానికి మీరు సాధారణ పౌరునిగా రండి అని పిలుస్తారు. తర్వాతి రోజు సామాన్యపౌరునిగా వచ్చిన ఎస్సైకి కస్తూరి(జయసుధ), స్వరాజ్యం ధర్మపీఠం గొప్పదనం, బ్రహ్మన్న వంశస్తులు స్వరాజ్యం కోసం చేసిన పోరాటం వంటివి బుర్రకథగా చెప్తారు. ధర్మపీఠం దగ్గర బ్రహ్మన్న బ్రాహ్మణుడిగా పుట్టి తిండికి గతిలేని స్థితిలో మాంసం కొట్టు పెట్టుకున్న రామనాథానిది తప్పు కాదని ధర్మశాస్త్రాల ప్రమాణంగా తీర్పునిస్తాడు బ్రహ్మన్న. అయితే పొరుగూరి నుంచి వచ్చిన వ్యక్తికి నేరస్తుడో కాదో నిర్ధారణగా తెలుసుకోకుండా ఆశ్రయమిచ్చినందుకు శాస్త్రిని ఆలయ పూజకు దూరంచేస్తూ శిక్ష విధిస్తారు. బ్రహ్మన్న తీర్పును సామాన్య పౌరుని హోదాలో విన్న ఎస్సై ఆయనను కలిసి అభినందిస్తారు.
గ్రామంలోని మీసాల పెద వెంకటరాయుడు, క్షురకుడు ముత్యాలు, రాయుడి కొడుకు బుల్లబ్బాయి, పూజారి శాస్త్రి వంటివారు బ్రహ్మన్నకు వ్యతిరేకులుగా ఉంటూ, అక్రమాలు, తప్పుడు పనులు చేస్తూంటారు. వంద మంది చేనేత కార్మికుల పేరు మీద రాయుడు లోన్లు తీసుకున్నాడని రవి కనిపెట్టడంతో కస్తూరి, స్వరాజం, ఇతర చేనేత కార్మికులు రాయుడు ఇంటిముందు నిరసన వ్యక్తం చేస్తారు. రాయుడు బుకాయించబోగా రవి అతని నిజస్వరూపం బయటపెడతాడు. రవి సహకారంతో కస్తూరి, స్వరాజ్యం కుటీర పరిశ్రమ ఏర్పాటుచేసుకుని దాన్ని బ్రహ్మన్న చేతులమీదుగా ప్రారంభింపజేస్తారు.
బుల్లెబ్బాయి స్వరాజ్యాన్ని మాయచేసి శ్మశానం దగ్గరకి రప్పించి అత్యాచారం చేయబోగా ఆమెకు గొంతు పోతుంది. రవి బలవంతంపై రాయుడు అతన్ని ధర్మపీఠం వద్దకు తీసుకువస్తారు. సాక్ష్యాల్ని విచారించిన బ్రహ్మన్న బుల్లబ్బాయి స్వరాజ్యాన్ని పెళ్ళాడాలని, లేని పక్షంలో రాయుడు కుటుంబం ఊరు విడిచి పోవాలని తీర్పు ఇస్తాడు. బుల్లబ్బాయి బ్రహ్మన్నను సుశీల అనే ఆమె ఇంటికి వెళ్ళడం చూసి వారిద్దరి మధ్య సంబంధం ఉందన్న పంకజం అనే వేశ్యమాటలు నమ్మి ఊళ్ళో ప్రచారం చేస్తారు. రాయుడు పదిమందినీ తీసుకువెళ్ళి బ్రహ్మన్నా నీకూ సుశీలకూ ఏమిటి సంబంధం అంటూ ఏకవచనంతో పిలిచి మరీ అడుగుతాడు, ఈ విషయం తెలిసి సావిత్రి తెల్లబోతుంది.
బ్రహ్మన్న సావిత్రికి గతంలో జరిగింది వివరిస్తాడు. గతంలో సుశీల భర్తను దేవాలయ నగలు దొంగలించాడని తాను వేసిన శిక్ష, తద్వారా అతని ఆత్మహత్య, పాముకాటు వల్ల చనిపోతున్న పూజారి తానే దొంగనన్న నిజం చెప్పడం తన తప్పు తీర్పు వల్ల జరిగిన దారుణాన్ని చూసి చలించిన బ్రహ్మన్న పొరుగూళ్ళో ఉన్న సుశీలను కాపాడి, పిల్లల్ని చదివించి విద్యాధికుల్ని చేయడం చెప్తాడు. ఇన్నాళ్ళూ స్వంత చెల్లెలిలా చూసుకున్నానని, అందుకే ఆమె పిల్లలతో మావయ్యా అని పిలిపించుకున్నానని వివరిస్తాడు బ్రహ్మన్న. దాంతో సావిత్రికి బ్రహ్మన్నపై గౌరవం మరింత పెరుగుతుంది.
గత్యంతరం లేక స్వరాజ్యాన్ని బుల్లబ్బాయి పెళ్ళి చేసుకుంటారు. బ్రహ్మన్న కుమార్తె రాజేశ్వరి, సుశీల కొడుకు రాంబాబు ప్రేమించుకుంటున్న విషయం రవి తెలుసుకుని బ్రహ్మన్న దగ్గరకు తీసుకువెళ్తాడు. బ్రహ్మన్న వాళ్ళ ప్రేమను అంగీకరించి, త్వరలోనే పెళ్ళి చేస్తానని చెప్తారు. ఇంతలో రాయుడు ఆ పెళ్ళి జరగడానికి వీలు లేదని అడ్డువస్తారు. అంతకుముందు రాజేశ్వరి నది ఒడ్డున ఊయలవూగుతుంటే నారాయణ కత్తితో చెట్టుకు కట్టిన తాడు తెంచివేస్తారు. ఆమె నారాయణపైనే ఊగుతూ పడడంతో అతని కళ్ళుపోతాయి. నారాయణ తల్లిదండ్రులు కొడుకే ఆధారంగా జీవిస్తున్నామని న్యాయం అడగడంతో తర్వాతిరోజు న్యాయవిచారణ ఏర్పాటుచేస్తారు బ్రహ్మన్న.
ధర్మపీఠం వద్ద రవి రాజేశ్వరి పక్షాన, రాయుడు నారాయణ పక్షాన వాదిస్తారు. చివరకు తన వల్ల కళ్ళుపోయిన నారాయణతోనే రాజేశ్వరి పెళ్ళి కావాలని, ఆమె వారి తల్లిదండ్రుల్ని అతన్నీ చూసుకోవాలని తీర్పునిస్తాడు. రవి ఆ తీర్పును వ్యతిరేకించి రాంబాబు, రాజేశ్వరిల పెళ్ళి చేస్తారు. ఆ విషయం బ్రహ్మన్నకు తెలియగా అన్నదమ్ముల మధ్య తీవ్ర వాగ్వాదం జరుగుతుంది. ధర్మపీఠం మీది కత్తిని బయటకులాగి తమ్ముణ్ణి నరుకుతానని ఆవేశంగా ప్రయత్నిస్తారు బ్రహ్మన్న. సావిత్రి మరిదిని ఊరొదిలి వెళ్ళడానికి ఒప్పించి, భర్తను గ్రామబహిష్కార శిక్ష వేయాల్సిందిగా కోరుతుంది. బ్రహ్మన్న వారికి గ్రామబహిష్కారం శిక్షగా వేస్తారు. రవి రాంబాబు-రాజేశ్వరిలను తీసుకుని సుశీల ఆశీర్వాదానికి వెళ్ళగా ముందు బ్రహ్మన్న గారి ఆశీర్వాదం తీసుకుని రండని పంపేస్తుంది. బ్రహ్మన్న దగ్గరకు ఆశీర్వాదానికి రాగా ఏమవుతుందో తెలుసా అని ఆయన హెచ్చరిస్తారు. మాది పొరుగూరు మీ చల్లని దంపతుల ఆశీర్వాదానికి వచ్చామని నాటకీయంగా చెప్పగా, ఇప్పుడు నా చేతులు చల్లగా లేవు మా ఇంట తమ్ముడు, కూతురు చనిపోగా సూతకం అని పంపేస్తారు.
అత్యంత నాటకీయ స్థితిగతుల్లో నారాయణకు కళ్ళుపోలేదని తెలిసిపోతుంది. వివిధ మలుపుల తర్వాత శాస్త్రి పాము కాటుకు, రాయుడు ధర్మఖడ్గానికి చేయి పోగొట్టుకుని బండల కింద పడి మరణించడం జరుగుతుంది. చివరికి రాజేశ్వరి, రాంబాబుల పెళ్ళిని అంగీకరించిన బ్రహ్మన్న ధర్మఖడ్గాన్ని రవికి ఇచ్చి వంశపారంపర్యంగా వస్తున్న ఆచారాన్ని క్రమబద్ధీకరించమని అనడంతో కథ ముగుస్తుంది.

ప్రభావాలు, థీమ్స్
అభివృద్ధి
నిర్మాణం
కథ