"సమీక్షకుడు

పచ్చిపాల మీగడ

వెతికే అత్త "

- పెన్నా శివరామకృష్ణ
"వర్షం"

క్షణం పూచే నీటిపూలతో

ఊరునిండిపోయింది "

- బి.వి.వి. ప్రసాద్
"వాగు ప్రవాహానికి"

అన్నీ కొట్టుకపోతున్నాయి

చంద్రుడు తప్పించి "

-తలతోటి పృథ్విరాజ్


హైకూ రూపం చిన్నది.కానీ దీని భావం పెద్దది.అలాగే హైకూ చరిత్ర కూడా. త్రివిక్రమమైన వామన రూపం హైకూ. హైకూ ప్రక్రియ జపాన్ ప్రభావంతో తెలుగు లోకి వచ్చిన కవితా ప్రక్రియ. అలాంటి ప్రక్రియకు తెలుగు కవులు ఒక ప్రత్యేక స్థానం ఇచ్చారు.

=హైకూ లక్షణాలు=

మూడు పదాలు కలిగివుండడం 

మొదటి పాదానికి ఐదు, రెండవ, మూడవ పాదాలకు పదిహేడు మాత్రల ఓంజిలు (జపాన్ భాషలో ఓంజిలు అనగా ఏకమాత్ర పరిమాణంలో కలవి) 

పదచిత్రం - దృశ్య అనుభూతి 

లక్షణ వ్యంజన అభివ్యక్తీ 

ప్రకృతి చిత్రణ 

సార్వ కాలీనత 

అమూర్త భావనల మూర్తీకరణ 

బౌద్ధ తత్వసారాన్ని ఆలంబన చేసుకోవడం 

వస్తు, కాల, స్థలాలు అనే మూడంశాలపై అధార పడి కవిత ఉండడం. 
ఇక్కడ తోలి హైకూ లను గమనిస్తే జపాన్ ప్రక్రియలో మోదలైన హైకూ కవితా ప్రక్రియ నేరుగా తెలుగు లోకి రాలేదు. అదీ తెలుగులోకి ఇంగ్లీష్ అనువాదాల ద్వారా దిగుమతి అయింది. హైకూలో తక్కువ అక్షరాలు ఉండడం వల్ల ఒక్క వ్యర్ద పదం కూడా ఉండటానికి వీలు లేదు. సాధారణంగా హైకూ లలో ఏదైన ఒక దృశ్యం కి సంబంధించి వుంటుంది. కొన్ని ఉదాహరణలు చూస్తే

నదిలో ఈత

చంద్రునిలో శకలాలు

గుచ్చుకుంటాయి

గాలి నాసర రెడ్డి రాసిన ఈ హైకూలో స్థలవస్తు కాలం లను పరిశీలన చేస్తే స్థలం నది ; కాలం రాత్రి ; వస్తువు చంద్ర బింబం. ఇక్కడ చంద్రుని ప్రతిబింబం కదులుతున్న నదీలో శకలాలు గా ఉన్నాయనీ కవి భావన.

పచ్చిక మొలిచింది
బాటని కప్పేసింది
ఎన్ని వందల కాళ్ళవసరమో

కప్పల నిశ్శబ్దం లోని ఇస్మాయిల్ గారి ఈ హైకూలో పచ్చిక గడ్డి వుండే దారిలో ఒక బాట ఏర్పడాలి అంటే ఎంతో మంది ఆ దారిలో నడవాలి అలా పచ్చిక అణిగిపోతేనే ఇతరులు నడవడానికి అనుకూలంగా ఒక దారి ఏర్పడుతుంది. అయితే పై విషయం ను కేవలం మనం పచ్చిక దారి కే అన్వయించుకోలేం. ఎన్నో సార్లు ఓటమి తర్వాత గెలుపు అనీ ; కఠోర సాధన చేస్తే విజయం అనీ ఇలా తాత్వికతో ఆలోచన చేయవచ్చు.
ఖాళీ పాత్ర
శూన్యానికి
ఆకారమిస్తూ

ఆకాశ దీపాలు (లలితానంద్) లోని ఈ హైకూలో ఖాళీ పాత్రలో పాత్ర ఏ రూపం కలిగి వుంటుందో ఆ పాత్ర లోకి శూన్యము చేరిపోతుంది. మనిషీ ఏ వ్యాపకం ఎంచుకుంటే ఆ పాత్ర లోకి ఒదిగి పోవడం ఇందులో ఒక భావం. సామాజిక జీవితం ను పురాణ పాత్రల అధారం గా కవిత్వం చెప్పడంను మిథోపోయి అంటారు. ఉదాహరణ కు

తన శిరసు
తానే భస్మం చేసుకుంది
అగ్గిపుల్ల

మాధవి సనార రాసిన ఈ హైకూ చదివితే మనకు భస్మాసుర కథ స్పురణ కు వస్తుంది. ఇలాంటి పౌరణిక గాథలను గుర్తుకు చేయడమే మిథోపోయి. దీనికి మరో ఉదాహరణ...

పద్మవ్యూహం లో
అభిమన్య కీటకం
సాలీడు వేట
నీలాకాశం (తలతోటి)
అయితే తెలుగులో తప్ప ; జపాన్ హైకూ సాహిత్యంలో ఎక్కడా మిథోపోయి లక్షణ వర్ణనలు లేవట.

పాత కోనేరు
కప్ప దుమికింది
నీళ్ల చప్పుడు

ఇస్మాయిల్ గారి ఈ అనువాద హైకూలో మనం కేవలం కప్ప కు హైకూ ను అన్వయించలేము. సమాజం లోని వ్యాపారాత్మక ధోరణిని మనిషీ స్థితిగతులను వివేచన చేయవచ్చు. 
మరికొన్ని హైకూలు

నీళ్ల లోకి దుమికింది కప్ప
ఒకసారి నిద్ర లేచి
మళ్లీ నిదరపోయింది (చెరువు)

రత్నమాల (వెన్నెల రాత్రి వాన)
నాడు కోడుకు
హస్టల్ల్ ;నేడు తండ్రి
వృద్దాశ్రమంలో
గుమ్మా సాంబ శివరావు

ఊరంతా నిద్ర
కప్పలు చినుకుల
సంభాషణ

లలితానంద్
కట్టి క్షణమైనా కాలేదు
ఇసుక గుడికి అల వచ్చి
దేవుడి పాదాలు కడిగేసింది

జి.రంగ బాబు
కాలం
మైలురాళ్ల మజిలీలు
గమ్యం తుది శ్వాస

ఆర్.వి.ఎస్.భరద్వాజ్

కోనేరు కాంత
కలువలతో ముస్తాబు
ప్రియుడేవరో

తలతోటి పృధ్వీరాజ్

విడవలేక విడవలేక
విడవలేక వానబోట్టు
చూరు విడిచింది

ఇస్మాయిల్

అంతా చీకటి
నీ జ్ఞాపకం ఒక్కటే
వెలుగుతుంది
రత్నమాల
ఆహుతి అవుతున్నాయి
కోవ్వోత్తి కోసం అగ్గిపుల్ల
వేలుగు కోసం కోవ్వోత్తి

రోజుకో సూర్యుడు (డా.తలతోటి)
హైకూ లక్షణాలను పూర్తిగా పాటించుటకు తెలుగులో వీలుపడదు.కారణం జపాన్లో లాగా మనకు అక్షరాల సంఖ్య పరిమితి కాదు. అలాగే జపాన్లో సర్వనామం ప్రత్యేకంగా వుండదు.ఏకవచనం కు బహువచనం కు తేడా వుండదు. అయితే హైకూ లను ఉన్న పరిధిలో అందం గా చేప్పవచ్చు. ప్రాసలతో అందంగా మలచవచ్చు. 
జపానీయ హైకూ కవిత్వం ను గురించి దువ్వూరి రామి రెడ్డి గారు తోలి సారి గా ప్రస్థావించిన ధాఖలాలున్నాయి.1923లో వీరు రాసిన మర్మ కవిత్వం అనే వ్యాసంలో జపానీయ చిత్రపటం ను వివరిస్తూ హైకూ గురించి ప్రస్తావన చేసారు. అలాగే రాళ్లపల్లి అనంత కృష్ణ శర్మ గారి శాలివాహన గాధా సప్త శతి సారం అనే రచన ముందు మాటలో కట్టమంచి వారు ఒక జపానీయ హైకూను అనువదించినారు. ఈ పై విషయాలు గాలి నాసర రెడ్డి గారి జపానీయ హైకూల తోలి తెలుగు అనువాదాలు అనే వ్యాసంలో ఉంది.అనువాద రచనలు కాకుండా మొట్ట మొదట గా హైకూలను రాసిన కవి గాలి నాసర రేడ్డి. తెలుగులో హైకూల పేరిట వీరి హైకూలు ఆంధ్రభూమిలో ప్రచురితం అయినవి. అయితే హైకూలను ఎక్కువ ఆదరించిన కవి మాత్రం ఇస్మాయిల్. అలాగే తెలుగులో మొట్ట మొదటగా హైకూ సంపుటి గా వెలువడినది మాత్రం 1991లో . ఆ రచన పేన్నా శివరామకృష్ణ గారి రహస్య ద్వారం. పెన్నా తర్వాత దృశ్యాదృశ్యం-1995 (బి.వి.వి.ప్రసాద్) ; కప్పల నిశ్శబ్దం - 1997 (ఇస్మాయిల్) వరుసగా వచ్చాయి. అయితే అంతకు ముందే ఇస్మాయిల్ గారి అనువాద కవితలు కంజీర అనే సంపుటి తో 1994లో ప్రచురితం అయినవి. ఇప్పటి వరకు దాదాపు 150 దాకా హైకూ సంపుటాలు వచ్చాయి.




మరికొన్ని హైకులు
కొన్ని హైకూలు
హైకూ పై వచ్చిన వ్యాసాలు
ప్రత్యేకత