గాధా సప్తశతి తెనుగుగడ్డపై వెలసిన రచన, ప్రజాకవులు రచించిన ఈ అమరగాధలను సేకరించి ప్రాకృత సాహిత్య వధువునకు అందచందాలు సంతరించినవాడు హాలుడు. తెనుగు కవిరాజు సేకరించిన ఈ గాథలలో దేశీపదాలు, ముఖ్యంగా తెనుగుపదాలు, సంప్రదాయమూ వెల్లివిరుస్తుంది. దీనిలో ప్రయోగించిన "అత్త", "తుప్ప", "మయిల", "మడహ", "కిలించిఅ", "పీలుఅ", "ఎక్కల", "పక్కల" మున్నగునవి ప్రాకృత పదాలు కావని, కేవలం దేశ్యాలేలని నిర్ధారించడానికి శ్రీ కులబాలదేవుడు మున్నగు వ్యాఖ్యాతలూ, పాదలిప్తాచార్యుడు మొదలు ఆచార్య హేమచంద్రుడు వరకు గల ప్రాకృత వైయాకరణ నిఘంటకారులూ ప్రమాణము. ఉచ్చారణ సాదృశ్యము, అర్ధ సాదృశ్యము బట్టి ఈ తెలుగు శబ్దాలను అర్ధము చేసుకోవలెను.

1 అత్తcodice_7 (7 వ శతకం, గాథ 67)

ఆ.ఇచటనే పరుండు, నిచ్చట అత్తగా, రిచట పరిజనంబు; లెరిగికొనుము. రాత్రి నీకు గానరాదు, నాశయ్యపై తప్పిపడెద వేమో! దారికాడ!
తన అభిప్రాయాన్ని తెలుసుకున్న తెరువరిని ఉద్దేశించి ఒక జారిణి అన్న మాటలివి:

ఏత్ఠణిమజ్జఇ అత్తా ( ఇక్కడ అత్తగారు పడుకుంటుంది) అనే పాదములో సామా శబ్దానికి మారుగా అత్తా అనే పదాన్ని కవి ప్రయోగించాడు. అత్తా అనే పదం సప్తశతిలో దాదాపు 12 సార్లు ప్రయుక్తమైనది.ఈ అత్తా తెనుగు అత్తగారే అని అనడం స్పష్టం. చాయాకారులు, వ్యాఖ్యాకారులు దీనికి శ్వశ్రూః అని అర్ధం చెప్పడం మన ఊహకు సాధకం. మామ భార్యకు మామీ, మామి అని, మేనత్తకు పిఉచ్చా అనీ పలు గాథలలో ప్రయోగింపబడినవి.

2 వాలుంకిసహి ఈరిసివ్వఇ గఈమారువ్వసు తంసవలిఅముహాందంఏఆణ బాలవాలుంకి తంతుకుడిలాణ పేమ్మాణం. (అలఅస్స 1-10)

ప్రణయకలహంతో పెడమొగం పెట్టిన నాయికను ప్రణయాభిముఖనిగా చేయడానికి చెలికత్తె ఇలా అంటున్నది: సఖి ఎందుకిలా పెడమొగంతో కన్నీళ్ళు కక్కుకుంటావు? ప్రేమవాలుంకి పిల్ల కాళ్ళవలె దగ్గర ఉన్నవారిని చుట్టుకుంటుంది. కొంచెం లాగితే వాటి వలెనె ముక్కలుముక్కలుగా విరిగిపోతుంది.' ప్రేమ చాలా సుకుమారమని తెలుపడానికి గ్రామీణులకు తరచుగా తెలిసిన పిల్లవాలుంకి లేతకాళ్ళను అలఅకవి (బహుశా ఇతను అల్లాయ్య అయిఉంటాడు) చక్కగా పోల్చి చెప్పాడు. వాలుంకి శబ్దానికి కర్కటి (ఎండ్రకాయ) అని వ్యాఖ్య. తెనుగులో ఒల్లెంక, వాలుగ అనే శబ్దాలు మత్స్యభేధాలు తెలిపేవి ఉన్నాయి. ఒల్లెంక=సన్నని కాళ్ళు కలిగి గోళాకారంగా ఉండే చేప. దీని మాంసం విషం అని బ్రౌణ్య నిఘంటువు తెలుపుతున్నది.

3 పీలుఅతడసంఠిఅ ణీడేక్కంతపీలుఆ రక్ఖణేక్క దిణ్ణమణాఅగణిఅ విణివాభయాపూరేణ సమం వహఇ కాఈ. (మాణస్స 2-2)

కొమ్మకొనపై గూటిలో కూరుచున్న తనదు పిల్లల కాపాడు పనియె తలచి మునిగిపోవుదు నను భీతి కాకి వెడలెడిన గంటె చెట్టుపై వెల్లివెంట. పీలుకః= కాబకః (పిల్ల) అని కులబాలదేవుని వ్యాఖ్య.తెనుగులో పీలుక శబ్దానికి పక్షిలోనగువాని పిల్ల అని అర్ధము.పిళ్ళై, పిళ్ళే, పిన్న మున్నగు తమిళ, కర్ణాటక శబ్దాలు పిల్ల, పిలుక అనే తెనుగు పదానికి సమానార్ధాలు.ఇదే పిపీలికా కూడా మారింది.

4 పోట్టంcodice_8 (అలక్కస్స 3-15)

పక్షులు కూడా ఎదోవిధంగా పొట్టపోసుకుంటాయి. దుఃఖాలనుంచి దీనులను గట్టిక్కించే స్వభావం గల సప్తురుషులు కొందరే సుమా! అని ఈ గాథ అర్ధము. పోట్ట శబ్దము మరి రెండుచోట్ల కూడా ప్రయుక్తమయినది. పోట్ట ఉదరం అని వ్యాఖ్య.దీనిని హేమచంద్రుడు దేశీనామాలలో ఉదహరించాడు. సంస్కృత ప్రాకృత భాషలలో ఒకారం లేదుకనుక పొట్ట శాబ్దమే పోట్టగా ప్రాకృతంలో గ్రహించిఉంటారు.

5 కిలించిఅఃహ్హాణ హలిద్దా భరిఅం-తరాఇ జాలాఇజాలవల అస్స సోహంచి కిలించిఅకంటఏణ కం కాహిసీ కఅత్థం? (మఅరందస్స 1-80)

పసునీళ్ళాడి దువ్వెనపండ్లనడుమ చిక్కుకొనియున్న మైలను చిన్నముల్లు గ్రుచ్చి తీసెద వెవ్వని కోర్కి పండ జేయనున్నావు తెల్పవే చిన్నదాన? అని ఈ గాథ అర్ధము. ఈ గాథలోని కిలించిఅ అనే శబ్దానికీ, పాఠాంతరంగా గ్రహించిన కిలిచ్చిఅ శబ్దానికి సూక్షం అని వ్యాఖ్యాతల నిర్వచనము. సన్నని, నీచమైన అనే అర్ధాలలో క్రించు, కించు శబ్దాలు తెన్లుగు సాహిత్యంలో లభిస్తున్నవి. తమిళ, కన్నడ భాషలలోని కిళి, కిళింజల్, కీళ్ శబ్దాలకు సన్నని, సన్నగా చేయు, చించు అని అర్ధము.

6 అద్దాఏపుట్టం తేణ విహఆఏణమామి ణివ్వంజ్జఏ తమ్మిఅద్దఏ పడిబింబంవ్వ జమ్మి దుఃఖం ణసంకమఇ. (రాఅవగ్గస్స 3-4)

అద్దమందు నీడ యంటున ట్లెవ్వని ఆత్మ నొరుల వగపు లంటుకొనవొ అట్టివానితోడ నెట్టు సెప్పదు నత్త, మనసు వ్రక్కలైన మానె గాని. అద్దాఏ-ఆదర్శే అని వ్యాఖ్య.దీనిని హేమచంద్రుడు దేశీనామాలలో చేర్చాడు.అద్దునది, ఎదుట ఉన్నదానిని తనలో అద్దుకొనునది కనుక అద్దము. అద్దము, అద్దవు క్రమంగా అద్దాఓ అయింది. అదే ప్రాకృతంలో అద్దాఏ అయినది.

7 భోండీదటూణ రుందతుండగ్గణిగ్గఅం ణిఅసుఅస్స దాఢగ్గంభోంఢీ విణావి కజ్జేణ గామణఆడే జవే చరఇ. (విగ్గహస్స 5-2)

వెడనుమూతితుదను వెడలిన వాడియౌ కోరపంటితోడ కొడుకుజూచి తల్లిపండి తనకు నొల్లకున్నను మేయు నూరిప్రక్కతోట నుండు యవలు. భోండీ - సూకరీ అని వ్యాఖ్యానము. దేశీపదం భుండీరో అనే శబ్దము నుంచి గ్రహించబడింది. దీనికి తెనుగులో అర్ధము పంది.

8 సరఅస్సఆరుహఇ జుణ్ణఅం ఖుజ్జఅం విజంఉఅహ వల్లరీ తవసీణీలుప్పల పరిమల వా సిఅస్స సరఅస్ససో దోసో.

వయసు దిగజారినా చెరుకుకల్లు త్రావి మన్మధ వికారం పొందిన ఒక వనితను చూచి శరద్వర్ణవ్యాజముతో హేళన చెస్తూ చెప్పిన గాథ ఇది.ప్రక్కన ఉన్న వాటిని చుట్టుకొనడమే స్వభావముగా గల దోసతీగ శరత్కాలం రాగానే పక్కన రాయిఉన్నా రప్పవున్నా అల్లుకుంటుంది. సారాయి తాగిన ఈ వయసు జారిన వనితకూడా ప్రక్కనున్నవానిపై తులుతుంది. నీలోత్పల పరిమళం గల సరకపు దోషమే సుమా ఇది. సరఅ అనే శబ్దం శరత్కాలం అనే అర్ధములో తద్భవమే. ఇది తెనుగు చెరుకు. కరచి తినేది కనుక కరంబు, కబ్బు, చెరకు అయి ఉంటుంది. తర్వాత చెరకునుంచి పుట్టిన మద్యానికి లాక్షణికంగా వ్యవహారం కలిగి ఉంటుంది. అందుకే సరక శబ్దాన్ని క్రమంగా మధుపానానికీ, మధుపాత్రకు కూడా వ్యవహరిస్తారు.

9 తుప్ప తుప్పణణా కిణో చిటసిత్తి పడిపుచ్చి ఆఎ బహుఆఎవిఉణావేట్టిఅ జహణత్తలాఇ లజ్జోణఆం హసిఅం. (అలక్కస్స 3-29)

ముఖానికి నెయ్యిపూసికొని ఎందుకు నిలుచున్నావు అని ఆడుగగా, కోడలు సిగ్గుపడి చీరను మరొకమారు ఒంటిచుట్టు చుట్టుకొని నవ్వింది.చెరగుమాసిందని భావము. ఆకాలంలో రజస్వలలు గుర్తుగా మొగానికి వన్నె కలిపిన నెయ్యి పూసుకొనడము ఆచారమని 1-22 వ గాథా వ్యాఖ్యానములో వ్రాయబడింది. ఈ గాథలో ప్రయోగించిన తుప్ప శబ్దము నెయ్యికి ప్రాచీన వ్యాఖ్యానము.తరువు-ఆవు-నుంచి వచ్చింది కనుక తురుప్ప-త్రుప్పు-తుప్పు-తుప్ప అయింది.ఆవు నేయి అన్నమాట.

10 ఫలహీ 
ఫలహీ వాహణపుణ్ణా
హమంగలం లంగలే కుణంతీ ఏ
అసతీఆ మణోరహ గ
బ్భిణీఅ హత్తా ధరధరంతి.

పత్తిచేను దున్నవలసిన మంచి దినాన మడక పుజ చేయదొడగినపుడు కోర్కు లాత్మ గుబులుకొన గడగడమని వడకదొడగె గాపు చెడిపె కేలు. ఫలహీ= కార్పాసవృక్షః అని వ్యాఖ్యానము.పలహీ అని హేమచంద్రుడు దేశీనామములలో పఠించి వలహీ, వవణీ అని పర్యాయపదాలు పేర్కొన్నాడు. తెనుగు ప్రత్తే ఫలహీ గామారింది. ప్రత్తికి ఆది రుపమైన పరుత్తి పలుత్తి అయి అంత్య ద్విత్వాక్షరాన్ని ఊదిపలుకడము వల్ల క్రమంగా పలుత్తీ-పలహీ అయి వుంటుంది.

11 వేంట 
అజ్జం మోహణ సుహిఅం
ముఅత్తు మోత్తూ పలాఇఏ హలిఏ
దరపుడిఅ వేంటభారో 
ణఆఇ హసిఅంఅ ఫలహీ ఏ.

చొక్కి కనులుమూయు సుదతి జచ్చె నటంచు విడిచి పారు కాపువెడగు జూచి పత్తి కొమ్మసగము పగిలిన కాయల మొగము వంచి చేల నగియబోలె. వేంటో- కార్పాసఫలం అని కులదేవుడిని వ్యాఖ్య. ప్రత్తివిళ్ళు, ప్రత్తి వెంట్లు అన్నమాట.గడ్డివెంటు- గడ్డిచుట్ట. ప్రత్తివెంటు-ప్రత్తి చుట్ట.

12 రుంప-రంప
ఉక్కిప్ప ఇమండలి మా
రుఏణ గేహంగణాహి వాహీఏ
సోహగ్గఢఅనడా అ
వ్వ ఉఅహ ధణురుంపరించోలీ.

చెంచుమగువ ఇంటిచెంగట జెక్కిన మగని పెద్దవింట దెగిన చిరుగు పొట్టు మింటి కెగిరిపోయెడు సుడిగాలి దాని భాగ్యగుణపతాక యనగ. రుంప శబ్దానికి రంప అని పాఠాంతరం. రుంప, రంప = చెక్కినపొట్టు.

13 మడహసరిఆ
ఓహిఅఅ మడహసరిఆ
జలరఆహీరంత దీహదారువ్వ
ఠాణేఠాణే వ్విఅల
గ్గమాణ కేణౌపి ణిజ్జహసి.

చిన్నవాగువడికి జిక్కి కొట్టుకపోవు పొడుగు కట్టెవోలె నడుమనడుమ తగులుకొనెదు మనస, తప్పక ఎవ్వరో కడకు నిన్ను బట్టి కాల్చెవైచు. మడహశబ్ద స్వల్పవాచకః అని వ్యాఖ్య.దేశీశబ్దమాలలోని, సంస్కృత నిఘంటువులలోనూ ఇది లభించడము లేదు. అడగు, మడగు, అణగు, మణగు శబ్దాలకు తగ్గియుండు అని అర్ధము.

14 వోడసుణఓ
వోడసుణఓ విఅణ్ణో
అత్తామత్తా పఈవి అణ్ణత్తో
ఫలిహం వమోడిఅం మహి
సఏణ కోతస్స సాహేఉ.

అత్త పడిన దింట మత్తెక్కి, పతి పొరుగూరు కేగె, కుక్క దోరిపోయె, ప్రత్తిచేను విరుగబడగ మేసె నెనుబోతు దీని నతని కెవరు తెలుపువారు? వోడో దుష్టః చిన్నకర్ణోవా అని వ్యఖ్యానము. చిన్న కర్ణమనగా అవిటు అని అర్ధము.మొదలే అవిటు కుక్క, అదికూడా ఇప్పుడు జబ్బు పడ్డది. ఓడు, ఓట-బీటలు వారినది.

15 సాఉలీ
సుఅణువఅణం చిఅంతం
సూరంమా సాఉలీఅ వారేఇ

తరుణి, నీమొగంబు దాకెడు సూర్యుని చెరగువెట్టి అడ్డుసేయవలదు.సాఉలీ=పల్లవికా అని కులబాలదేవుని టీక.తెలుగు సావులీ = కప్పుకునే వస్త్రము అని అర్ధము.

16 తీరఏ

కేలీఆ విరూసే ఉం
ణ తీరఏ తమ్మి చుక్కవిణామ్మి
జాఇఅఏహి న మాఏ
ఇమేహి అవసేహి అంగేహీం.

ఎరవు తెచ్చుకున్న తెరగున వసముగా కుండ చెడిన ఇట్టి యొడలు గలిగి అమ్మ! తప్పు లెన్ని ఇతడు చేసిన నెట్టు లలుగనేర్తు నవ్వులాటకైన?

 * భారతి- 1948-వ్యాసం- టి.రామచంద్ర.

బయటి లింకులు
గ్రంథకర్త గురించి
గాధా సప్తశతిలోని తెలుగుపదాలు
తెలుగు అనువాదాలు, అనుసృజనాలు