8 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం (క్లీవర్ పనిముట్టును వాడే అషూలియన్ సమూహాలు) ఐరోపాలో ప్రవేశించిన పురాతన మానవులను ఒక ప్రత్యేకమైన, హోమో ఎరెక్టస్-జనిత జాతిగా వర్గీకరించారు. వీటిని "హోమో హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్" అని పిలుస్తారు. సుమారు 4 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం "హెచ్" . హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ దాని స్వంత పనిముట్ల పరిశ్రమను అభివృద్ధి చేసుకుంది. దీనిని క్లాక్టోనియన్ అని పిలుస్తారు. "హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ కు" "హోమో రొడీసియెన్సిస్‌తో" (ఆఫ్రికన్ "హెచ్." "హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ అని" కూడా అంటారు) దగ్గరి సంబంధం ఉంది. ఇది దక్షిణాది ఆఫ్రికాలో 3 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం ఉన్నట్లుగా గమనించారు. 

3 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం ఆఫ్రికాలో తొలి "హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్‌కు" దగ్గరి సంబంధం ఉన్న వంశపరంపర నుండి "హోమో సేపియన్స్" ఉద్భవించాయి. "అవుట్ ఆఫ్ ఆఫ్రికా 2" మొదటి తరంగం, పశ్చిమ ఆసియాలో "హెచ్. సేపియన్ల" మొట్టమొదటి ఉనికి, 3 లక్షలు - 2 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం జరిగి ఉండవచ్చు. 1.3 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం ఉనికి ఉందని మాత్రం నిర్ధారణగా తెలిసింది. ప్రస్తుత ఆఫ్రికాయేతర జనాభా దాదాపు అంతటికీ, ఆఫ్రికా నుండి 70- 50 వేల సంవత్సరాల క్రితం వలస వచ్చిన "హెచ్. సేపియన్స్" తరంగమే కారణమని జన్యు పరిశోధన సూచిస్తోంది. 

"హోమో హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్"
"హోమో ఎరెక్టస్"
ఆఫ్రికా నుండి బయటికి మార్గాలు
శారీరక లక్షణాలు