అనుమితి సరియైనది కానూవచ్చును/కాకపోనూవచ్చును అని, కావున అనుమితి నియతబద్ధమైనదని, అందుకే అవగాహనయే జ్ఞానానికి ప్రాథమిక, సరియైన మూలమని చార్వాకములో జ్ఞానమీమాంస గుర్తించింది. అవగాహన రెండు విధాలు, - అంతర్గతం, బహిర్గతం. బహిర్గత అవగాహన అనగా పంచేంద్రియాలు ప్రాపంచిక వస్తువుల పరస్పర చర్యల వలన ఉత్పన్నమౌతుంది. అంతర్గత అవగాహన అనగా లోపలి భావాలు, అనగా మనసుకు చెందినది. అనుమితి అనగా గమనికలను బట్టి అదివరకే తెలుసుకొన్న సత్యాలను బట్టి ఒక సరికొత్త నిర్ధారణకు రావటం లేదా సరికొత్త సత్యాన్ని కనుగొనటం. సంశయాస్పదం అవ్వటం మూలాన చార్వాకుల ప్రకారం అనుమితి ఉపయోగకరమే కానీ లోపభూయిష్టమైనది. అనుమితి మంచిదే, సహాయకారే అయిననూ కొన్ని సందర్భాలలో, కొన్ని విషయాలలో; ఒక్కోమారు పలు విషయాలలో దాని చెల్లుబాటు సందేహాస్పదం. చార్వాకుల ప్రకారం అనుమితి యొక్క సమర్థను జ్ఞానము యొక్క సాధనాలుగా ప్రతిష్ఠించటానికి ఎటువంటి నమ్మదగిన సాధనాలూ లేవు.

జ్ఞానమీమాంస వాదం నిప్పు లేనిదే పొగ రాదు అనే నానుడికి సరిగ్గా సరిపోతుంది. పొగ ఉన్నది అంటే నిప్పు ఉన్నదనే అర్థం. చాలా వరకు ఇది నిజమే అయిననూ, ఒక్కోమారు ఇది నిజం కాకపోవచ్చును. పొగకు వేరే కారణాలు కూడా ఉండవచ్చును. జ్ఞానమీమాంసలో దృగ్విషయం/గమనిక, సత్యానికి మధ్య సంబంధం నిబంధన లేనిది అని నిరూపితమయ్యే వరకు ఆ సత్యం అనిశ్చితమైనది. అటువంటి తార్కిక పద్ధతులు అనగా అనుమితిని అవలంబించటం లేదా అసంబద్ధ నిర్ధారణలు చేయటం ఈ భారతీయ తత్వం ప్రకారం దోషపూరితం. అన్ని గమనికలు, అన్ని పరిసరాలు, అన్ని స్థితిగతులు తెలిసినపుడే సంపూర్ణ జ్ఞానం ప్రాప్తిస్తుందని చార్వాకులు ప్రకటిస్తారు. కానీ కొన్ని స్థితిగతులు దాగి ఉండటం వలన మరి కొన్ని మనం గమనించటం నుండి తప్పించుకొనటం వలన స్థితిగతులు అసలు లేనేలేవని రూఢీగా చెప్పటం (అవగాహనచే అనుమానాన్ని మించేంతగా స్థాపించటం) కష్టం. ప్రతి వ్యక్తి తన దైనందిన జీవితంలో అనుమితిపై ఆధారపడతాడని, అయితే వాటిని విమర్శాత్మక దృష్టితో చూడకపోతే మనచే తప్పిదాలు జరుగుతాయని చార్వాకులు తెలిపారు. ఒక్కోమారు మన అనుమితి నిజం కావటం వలన మనం విజయవంతం అవుతాము, కానీ ఒక్కోమారు అది అబద్ధం కావటం వలన తప్పు కూడా చేస్తాము. దీని అర్థం సత్యం అనుమితి యొక్క వైఫల్యం చెందని లక్షణం కాదు, సత్యం ప్రత్యేకించబడదగే అనుమితి యొక్క ప్రమాదం మాత్రమే. అందుకే మనం సంశయవాదులై ఉండాలి, అనుమితిచే పొందిన జ్ఞానాన్ని ప్రశ్నించాలి, మన జ్ఞానమీమాంసను ప్రశ్నించాలి.

చార్వాకులచే ప్రతిపాదించబడ్డ ఈ జ్ఞానమీమాంస సరిక్రొత్త ఆలోచనా విధానాలతో, పూర్వపు సిద్ధాంతాల పున:పరిశీలనలతో వివిధ భారతీయ తత్వాలపై ప్రభావం చూపినది. హైందవ, బౌద్ధ, జైన పండితులు వారి స్వంత సిద్ధాంతాల హేతుబద్ధ పున:పరిశీలనల అనుమితిలో చార్వాక మెళకువలపై విస్తారంగా ఆధారపడ్డారు.

ఇతర హైందవ తత్వాలతో పోలిక
వ్యుత్పత్తి, అర్థం
మూలాలు
జ్ఞానమీమాంస