ਕਵੀ ਬਾਰੇ:ਇਹ ਵਾਰ ਜਸ਼ੋਧਾ ਨੰਦਨ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ।ਇਹ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਕਵੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਸ਼ੋਧਾ ਨੰਦਨ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ‘ਦਾ’ ਨੂੰ ‘ਡ’ ਲਿਖਦਾ ਹੈ।

ਵਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ: ਇਸ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਵਲੋਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਉੱਪਰੰਤ ਹਾਲ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗੇ ਜਾਣਾ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਕੁਖੋਂ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਲਵ ਤੇ ਕੁਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਣਾ, ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਵਲੋਂ ਅਸਵੇਸਧ ਯੱਗ ਕਰਨਾ, ਯੱਗ ਦਾ ਘੋੜਾ ਲਵ ਨੇ ਪਕੜਨਾ, ਕੁਸ਼ ਤੇ ਲਛਮਣ ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੋਣਾ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲਛਮਣ ਦਾ ਮੂਰਛਤਿ ਹੋਣਾ, ਬਾਲਮੀਕ ਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਨਰ ਜੀਵਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਦਾ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਵ-ਕੁਸ਼ ਸਮੇਤ ਅਯੁੱਧਿਆਂ ਜਾਣਾ ਆਦਿ ਪ੍ਰਸੰਗਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਵੀ ਨੇ ਰੌਚਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਜਸ਼ੋਧਾ ਨੰਦਨ ਦੀ ਵਾਰ: ਜਸ਼ੋਧਾ ਨੰਦਨ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਆਰੰਭ ਮੰਗਲਾਚਰਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁਲ 88 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ। ਮੌਲਿਕ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀ ਵਹਾਣਾ ਰੰਗ ਬੰਨਿਆ ਹੈ। ਸਿਰਖੰਡੀ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਲਾਤਮਕ ਅਤੇ ਬੀਰ ਰਸੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਬਾਲਕਾਂ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਬਿਆਨਿਆ ਹੈ। ‘ਦਾ’ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਡ’ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਇਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ:

<poem>

ਸੈਨਾਂ ਡਿਠੀ ਆਦੀ ਡੋਹਾਂ ਭਾਈਆਂ।

ਡਿਸੇ ਕਾਇ ਨਾਂ ਕਾਸੀ, ਹਾਥੀ ਘੋੜਿਆਂ।

ਥੋੜੀ ਸੀ ਦਿਲਮਾਦੀ, ਭੁਸੁ ਹੀ ਹੋਇਆ।

ਜਦੁ ਨਾਰ ਮਨਾਵਣ ਆਦੀ ਰੁਠੇ ਕੰਤ ਨੂੰ।

ਮੈਂ ਜਿਸੀਂ ਕਰੇਸ਼ਾਂ ਵਾਦੀ ਮੈਨਾ ਮਾਰਿ ਕਰ

ਕੀਰਤ ਜਗ ਤਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ, ਜੋ ਮਰਨੋ ਨਾ ਡਰਨਿ।
</poem>
ਦੇਵੀ ਦਾਸ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਕਲਾ ਰੂਪ:

ਦੇਵੀ ਦਾਸ ਦੀ ਵਾਰ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਦੋਹਰੇ ਤੇ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਜਸ਼ੋਧਾ ਨੰਦਨ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿੱਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।
<poem>
ਨਿਸ ਬੀਤੀ ਦਿਨੁ ਪਰਕਾਸਿਆਂ, ਤਬਿ ਲਛਮਨ ਆਏ।

ਤਰਥ ਸਤ੍ਰਘਨ ਰਾਮ ਕਉ, ਆਏ ਸੀਸ ਨਿਮਾਏ।

ਦੇਖੇ ਤੇ ਰਾਮ ਚਿੰਤਾਤਰ ਰਹਿਆਂ ਬਿਲਖਾਏ।

ਪੁਛਿ ਨਾ ਕੋਈ ਸਕਦਾ, ਕਾਹੁਨੂੰ ਹੈ ਕਿਆ ਏ।
</poem>

ਸਹਾਇਕ ਪੁਸਤਕਾਂ

1. ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ’ - ਡਾ. ਧਰਮਮਾਲ ਸਿੰਗਲ

2. ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਵਿਕਾਸ’ - ਪ੍ਰੋ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ, ਡਾ. ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਡਾ. ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਲਾਂਬਾ

ਲਵ-ਕੁਸ਼ ਦੀ ਵਾਰ
ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਵਾਰ
ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਵਾਰ
ਲਊ-ਕੁਸ਼ੂ ਦੀ ਵਾਰ