ਕਾਵਿ ਦੇ ਹੇਤੂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਦੇ ਕਾਰਣ ਕਾਵਿ ਦੇ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਅਜਿਹੇ ਹੇਤੂ ਜਾਂ ਕਾਰਣ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਵੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਰਚਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਾਵਿ ਹੇਤੂਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਕਵੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਰਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ `ਤੇ ਕਾਰਯ ਤੇ ਕਾਰਣ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕਵੀ ਦੇ ਅਨੋਖੇ ਵਿਆਕਤਿੱਤਵ ਦਾ ਵਧਾ-ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਜਗਾਸਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਅਨੋਖੀ ਕਿਰਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਹ੍ਰਿਦਯ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉਸ ਵੱਲ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਖਿੱਚਿਆ ਚਲਿਆ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕਵੀ ਬਣਨ ਲਈ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਵਿ ਦੀ ਅਨੋਖੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿੱਤਵ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕੀਲਨ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ ਹੁੰਨਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਹ੍ਰਿਦਯ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉਸ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਵੀ ਦੀ ਅਨੋਖੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਦੂਸਰਿਆਂ ਉੱਪਰ ਅਨੋਖਾ ਤੇ ਦਿਲ ਖਿੱਚਵਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੇਂਦਾ ਹੇ। ਭਾਵ ਕਵੀ ਦੇ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਵੀ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕਵੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਾਵਿ ਹੇਤੂ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਨੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ, ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਿਲਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਮਨ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਹੇਤੂਆਂ ਲਈ ਕਾਵਿ ਅੰਗ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਚਾਰੀਆਂ ਰਾਜ ਸ਼ੇਖਰ ਨੇ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਮਤਾਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਭਾਵ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੰਝਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਵਿੱਚ ਭਾਵ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਏਨਾ ਪੱਕਾ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਵੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬੇਜਾਨ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਚੇਤਨ ਤੇ ਚੇਤਨ ਨੂੰ ਬੇਜਾਨ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਦੇਖੇ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਆਚਾਰੀਆਂ ਭਾਮਹ ਦਾ ਮੰਤਵ: ਕਿ ਕਾਵਿ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਕਿਸੇ ਐਰੇ ਗੈਰੇ, ਨੱਥੂ ਖੈਰੇ ਦੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਗੋਂ ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਹੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਹੁਨਰ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਅਕਰਨ, ਛੰਦ, ਕੋਸ਼, ਅਰਥ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਲਾਵਾਂ, ਲੋਕ ਵਿਵਹਾਰ, ਤਰਕ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਉੱਘਾ ਗਿਆਨ ਕਾਵਿ ਦੇ ਹੇਤੂਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਧਿਆਉਣਾ ਤੇ ਦੂਜੇ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਲਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਗ ਭੱਟ ਤੇ ਜਯਦੇਵ ਨੇ ਰਾਜ ਸ਼ੇਖਰ ਤੇ ਜਗਨ ਨਾਥ ਦੇ ਮੱਤਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਉਂਤਪੱਤੀ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਪੋਸ਼ਕ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਬੀਜ ਦਾ ਸਹਿਜ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਚਾਰੀਆ ਅਨੰਦ ਵਰਧਨ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਵਿਉਂਤਪੱਤੀ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਦਾ ਹੇਤੂ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵਾਲਾ ਕਵੀ ਪੁਰਾਣੇ-ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾਹੀਨ ਕਵੀ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਵਿਉਂਤਪਤੀ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ `ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਕਵੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਅਭਾਵ (ਦੋਸ਼) `ਚ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਚਾਰੀਆ ਹੇਮ ਚੰਦਰ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਦਾ ਹੇਤੂ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਿਉਂਤਪਤੀ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਦੋਨੋਂ ਨਿਸਫਲ ਹਨ। ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਹੇਤੂਆਂ ਦੀ ਤਿੱਕੜੀ (ਇਕੱਠ ਰੂਪ) ਹੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਦੀ ਹੇਤੂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ। ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਜਾਣੂਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾ ਹੇਤੂਆਂ ਦੀ ਤਿੱਕੜੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਵਿਉਂਤਪਤੀ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਭੂਤ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਖਿਲਰੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਲੱਖਾਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ, ਕਰਮਾਂ, ਪ੍ਰਤੀਕਰਮਾਂ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਨੋਖੇ ਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ, ਜਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਤੇ ਲੋਕ ਅਰਥਾਤ ਜੜ-ਚੇਤਨ ਰੂਪ ਜਗਤ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਆਦਿ ਸੂਖ਼ਮ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੀਭਾ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਅਲੌਕਿਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਸਹ੍ਰਿਦਯ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ `ਚ ਪਰਾਲੌਕਿਕ ਚਮਤਕਾਰ (ਅਨੰਦ) ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਚਾਰੀਆ ਨੇ ਇਸੇ ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਸੁਹੱਪਣ ਭਰੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਵਿ ਕਿਹਾ ਹੈ।ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਹੇਤੂਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਬੜੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਹੋਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਭਾ-ਵਿਉਂਤਪਤੀ-ਅਭਿਆਸ

"ਕਾਵਿ ਦੇ ਹੇਤੂ"
ਕਾਵਿ ਦੇ ਹੇਤੂ(ਕਾਰਨ)
ਪ੍ਰਤਿਭਾ (ਸ਼ਕਤੀ)(Geniusness)
ਅਭਿਆਸ(Practice)