ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੀਆਂ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵੇਖੀਏ ਸਾਫ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਆਧਾਰ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਹੀ ਆਧਾਰ ਹਨ – ਕਲਾ ਤੇ ਵਸਤੂ। ਕਲਾ ਤੋਂ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਦਾ ਬਾਹਰਲਾ ਰੂਪ, ਸ਼ਿਲਪ ਹੈ ਉਹ ਮਸਾਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਕਾਵਿ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਦੀ ਦੇਹ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਵਸਤੂ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਵਸਤੂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸੋ ਵਸਤੂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਾਠਕ ਜਾਂ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਵਸਤੂ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਵਿ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਰਗ ਮਿੱਥੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਇਕ ਹੈ ਦੇਹਵਾਦੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਹੈ ਆਤਮਵਾਦੀ ਵਰਗ।

ਆਚਾਰੀਆ ਭਾਮਹ - “ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਸਹਿਭਾਵ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

ਦੰਡੀ – “ਮਨ ਭਾਉਂਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਰਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਦਾਵਲੀ ਹੀ ਕਾਵਿ ਸਰੀਰ ਹੈ।”

ਆਨੰਦ ਵਰਧਨ – “ਕਾਵਿ ਕੀ ਹੈ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ।”

ਮੰਮਟ ਅਨੁਸਾਰ– “ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਉਹ ਸੰਜੁਗਤ ਰੂਪ ਜਿਹੜਾ ਦੋਸ਼ਾਂ (ਨੁਕਸਾਂ) ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਗੁਣਾ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਭਾਂਵੇ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਾ ਵੀ ਹੋਣ, ਕਾਵਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ”

ਕੁੰਤਕ – “ਅਜੇਹਾ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਕਾਵਿ ਹੈ ਜਿਸ ਵਕ੍ਰਤਾ (ਟੇਡਾਪਣ) ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਰਸੀਏ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਮਾਦਕ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ।” 

ਅਚਾਰਿਆ ਵਾਮਨ ਅਨੁਸਾਰ – “ ਕਾਵਿ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ-ਯੋਗ ਕਿਉਂਕਿ ਅਲੰਕਾਰ ਹੀ ਸੌਂਦਰਯ ਹੈ।” ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹਤ ਕਰਕੇ ਕਾਵਿਕ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ। 

ਜਗਨਨਾਥ – “ਰਮਣੀਯਾਰਥ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਹ ਸ਼ਬਦਹ ਕਾਵਯੰ” ਇਸਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰਮਣੀਕ, ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕ (ਲਖਾਇਕ) ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਕਾਵਿ ਹੈ। 

ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ – “ਵਾਕਯੰ ਰਸਾਤਮਕੰ ਕਾਵਯੰ ”। ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰਸਮਈ ਵਾਕ ਹੀ ਕਾਵਿ ਹੈ। ਇਥੇ ਰਸਾਤਮਕ ਜਾਂ ਰਸਮਈ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਫਿਲਾਸਫੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਨਿਚੋੜ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਦਵਾਨਾ ਦੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਿੱਟੇ ਤੇ ਪੁੱਜਦੇ ਹਾਂ ਕਿ “ਕਾਵਿ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਉਹ ਸਾਹਿਤ-ਭਾਵ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ, ਗੁਣਾ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਸਹਿਤ ਹੈ, ਸੁਝਾਊ ਵਿਅੰਗਮਈ, ਰਮਜ ਦਰਸੌਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਹਜ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਆਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।”

2   ਰਸਾਤਮਕ ਅਨੁਭਵ
ਕਾਵਿ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ
1   ਕਲਾ ਸੌਂਦਰਯ
ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ