“ਸਾਂਗ ਖੇਡਣ ਦੀ ਰੀਤ ਜਿਆਦਾਤਰ ਹਰਿਆਣੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਾਂਗੀ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸ਼ਨ ਲਾਲ, ਦੀਪ ਚੰਦ, ਬਾਜੇ ਭਗਤ, ਪੰ. ਲਖਮੀਚੰਦ, ਹਰਦੇਵਾ,ਪੰ.ਮਾਂਗੇਰਾਮ ਆਦਿ ਹਨ। ‘ਉਕਤ-ਅੱਲ੍ਹਾ ਤਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੋਰਠ ਅਥਵਾ ਸਾਂਗੀਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਰਾਤ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਤ-ਰਾਤ ਭਰ ਅਭਿਨੈਯ ਲੋਕ-ਨਾਟ ਦੀ ਨੌਟੰਕੀ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਵਾਲੀ ਸੰਗੀਤ-ਸ਼ੈਲੀ ਵੀ ਹਰਿਆਣਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ-ਨਾਟਾਂ ਦੀ ਧੂਮ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਸਾਂਗੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਹੀ ਮਚਾਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ’ ‘ਖੜ੍ਹੀ ਬੋਲੀ’ ਦੇ ਹਿੰਦੀ- ਉਰਦੂ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਵੀ ਅਥਵਾ ਕੌਰਵੀ ਨੂੰ ਜਨਨੀ ਦੀ ਗਰਿਮਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ‘ਡਾ. ਓਜਾ’ ਸਾਂਗ ਦਾ ਉਦਭਵ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿਚੋਂ ਹੋਇਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ “ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬਾਰ੍ਹਵੀ-ਤੇਰਵੀਂ ਸਤਾਬਦੀ ਵਿਚ” ‘ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ’ ਨਾਮਕ ਕਵੀ ਨੇ ਅਪ੍ਰਭ੍ਰੰਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਸੰਦੇਸ਼ ਰਾਸਕ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸਾਅਦੁੱਲਾ’ ਨਾਮਕ ਕਵੀ (ਮੇਵਾਤੀ ਨਿਵਾਸੀ) ਨੇ ਅਨੇਕ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਲੋਕ-ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤਾ। ਉਹਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਗੇ ਦੀ ਅੱਗੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਗਈ। “ਰਾਮ ਨਾਰਾਇਦਣ ਅਗਰਵਾਲ ਨੇ ਵੀ ਗਿਆਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ (1966 ਈ. ਤੋਂ ਪੂਰਵ ਹਰਿਆਣਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਭਾਗ ਸੀ) ਦੀ ਗਾਉਣ-ਮੰਡਲੀ ਦੁਆਰਾ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਮੰਚ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਨੌਟੰਕੀ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।” ਹਰਿਆਣਾ ਗੰਧਰਵ ਸਭਾ (1962 ਈ.) ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸਾਂਗੀ ਸਿਰੋਮਣੀ ਪੰਡਤ-ਮਾਂਗੇਰਾਮ ਪਾਣਚੀ ਨੇ ‘225’ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਜ਼ਮਨਾ-ਪਾਰ ਨਿਵਾਸੀ ‘ਕਿਸ਼ਨਲਾਲ ਭਾਟ’ ਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਸਾਂਗ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਜਨਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਪੰਡਤ ਦੀਪ ਚੰਦ’ ‘ਸੇਰੀ ਖਾਂਡਾ’ ਨਿਵਾਸੀ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾਂ ਰੋਹਤਕ) ਨੂੰ ਸਾਂਗ-ਕਲਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਨਿਦੇਸ਼ਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਕਲਾਕਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਾਂਗ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ
ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਾਂਗ
ਸਾਂਗ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਂਗੀ
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਾਂਗ