ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਨਾਇਕ ਰਾਮ ਲਾਲ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਵਾਸੀ ਚੂਹੜ ਮਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਚੂਹੜ੍ਹ ਮੱਲ ਲਾਹੋਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਲਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਮਾਝੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਅਸਾਮੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੋਕਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਦੋਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਹ ਸਿੱਖ ਸਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੀਵਾਨ ਚੂਹੜ੍ਹ ਮਲ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸੋਗ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਲਾਲਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬਣਨ ਦੀ ਖਬਰ ਮਿਸਰ ਲਿਆਉਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਚੂਹਡ੍ਹ ਮਲ ਦੇ ਡਰ ਤੇ ਕੋ੍ਰਧ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਨੀਚਤਾ ਵਲ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
ਰਾਮ ਲਾਲ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਲਾਲ ਦੀ ਪਤਨੀ ਇੱਕ ਸਹਿਜਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਦੀ ਲੜਕੀ ਕੋਲੋਂ ਸਿਖ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਸੁਣ ਕੇ ਧਰਮ ਵਲ ਸ਼ਰਧਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਮ ਲਾਲ ਨੂੰ ਘਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਰਾਮ ਲਾਲ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਚੱਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਦੋ ਆਸਰੇ ਉਹ ਸਭ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਤਨੀ ਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਪੁੱਤਰ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਘਰੋਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਮਾਂ ਪੁੱਤਰ ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਦੀ ਕੈਦ ਬੱਟਦੇ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਉਸ ਜੱਥੇ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਪਾਹੀ ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਥੋੜੇ ਚਿਰ ਪਿਛੋਂ ਉਹ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਹਾਕਮ, ਨਾਸੁਰਦੀਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਖਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਠਾਹਰ ਵਿੱਚ ਸੁਰਗਵਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਵੀ ਉਸਨੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਸਰਦਾਰ ਕਰੋੜਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਾਲਚੀ , ਝੂਠੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਤੇ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਸਮੁੱਚੇ ਹਿੰਦੂ ਕਾਇਰ ਤੇ ਡਰਪੋਕ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਾਕਮ ਸ਼ੇ੍ਰਣੀ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਵਿਭਚਾਰੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਲੁਟਣਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਤੋਂ ਦ੍ਰਿੜ ਚਰਿਤਰ ਦੇ ਸੱਚੇ ਤੇ ਸੁੱਚੇ ਸਦਾ ਦਿਲ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਦਿਖਾ ਕੇ ਸਿਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਡਿਆਇਆ ਹੈ।
ਸੁਖਵੰਤ ਕੌਰ (1899)
ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ (1898)
ਘਰ ਦਾ ਨਿਰਬਾਹ (1907)
ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟ ਕੁਲਾਂ ਦੀ ਚਾਲ (1911)