19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਭਰਤਮੀ ਦਾ ਅਕਸ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਕਿਰਨ ਚੰਦਰ ਬੈਨਰਜੀ, "ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਦਾ" ਨਾਟਕ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1873 ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੰਗਾਲ ਦੇ 1770 ਦੇ ਕਾਲ ਵਿਚ ਆਏ ਇਸ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਇਕ ਔਰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਗੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੀ ਸੀ।ਪੁਜਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਤੇ ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੀ ਹਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। "ਮਾਨੁਸ਼ੀ" ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇਕ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਰਚਨਾ "ਉਨਾਬਿਮਸਾ ਪੁਰਾਣ" ਜਾਂ ਭੂਤ ਮੁਖੋਪਾਧਿਆਏ ਦੁਆਰਾ ਨੌਵੀਂ ਦੇ "ਪੁਰਾਣ" ਵਿਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1866 ਵਿਚ ਗੁਮਨਾਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਬਾਂਕਿਮ ਚੰਦਰ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ ਨੇ 1882 ਵਿਚ ਇਕ ਨਾਵਲ "ਅਨੰਦਮਥ" ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ " ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ " ਨਾਮ ਦੀ ਬਾਣੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਛੇਤੀ ਹੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਉੱਭਰ ਰਹੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਗੀਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਰਵੇਖਣ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਾਰਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸ਼ਕਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ, ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ।।1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਇਹ ਹੋਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਕਸ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਤਿਰੰਗਾ ਝੰਡਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ, ਚਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ।।ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਮੰਦਰ ਬਨਾਰਸ ਵਿੱਚ 1936 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਗੁਪਤ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਮੰਦਰ ਦੀ ਕੋਈ ਮੂਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਦੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਰਾਹਤ ਹੈ। 

ਬਿਪਿਨ ਚੰਦਰ ਪਾਲ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਕਵਾਦੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ।।ਇਹ ਇਕ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੱਤ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਇਕ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਹਿੰਦੂਵਾਦ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਬਨਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਭਰਤ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਚਾਰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਭਗਵਾ ਰੰਗ ਦੇ ਵਸਤਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਹੱਥ-ਲਿਖਤ, ਚਾਵਲ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਫੜਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਭਾਰਤਮਾਤਾ ਦਾ ਅਕਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ, ਭੈਣ ਨਿਵੇਦਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰੀ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਦੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤਮਾਤਾ ਹਰੀ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨੀਲੇ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਖੜਾ ਸੀ; ਚਾਰ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੈਰ, ਚਾਰ ਬਾਂਹ ਭਾਵ ਬ੍ਰਹਮ ਸ਼ਕਤੀ; ਚਿੱਟੇ ਹਾਲੋ ਅਤੇ ਸੁਹਿਰਦ ਅੱਖਾਂ; ਅਤੇ ਮਾਤ ਭੂਮੀ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ-ਦੀਕਸ਼ਾ-ਅੰਨਾ-ਬਸਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋਹਫ਼ੇ। 

ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਕਾਰਕੁਨ ਸੁਬਰਾਮਣੀਆ ਭਾਰਤੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਪਰਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਗੁਰੂ ਭੈਣ ਨਿਵੇਦਿਤਾ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।   

ਵਾਰਾਨਸੀ ਵਿਖੇ
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰਿਪੇਖ
ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਰਥ
ਕੋੋਲਕਾਤਾ ਵਿਖੇ