ਦੋਹਾ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾ ਲਈ ਇਸ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਬੀਰ, ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਵੀਸ਼ਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਦੋਹਰਾ ਇੱਕ ਮਾਤ੍ਰਿਕ ਛੰਦ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਦੋ ਚਰਣ ਅਤੇ 24 ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ 11 ਅਤੇ ਦੂਜਾ 11 ਤੇ। ਪਰ ਅੰਤ ਤੇ ਲਘੂ ਗੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਮਨੇਭਾਵ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਂਗ ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਜਨ ਸਮੂਹ ਦੀ ਦੇਣ ਕਿਹਾ। ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੋਹੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਰਾਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਲ਼ਦਾਂ ਅਤੇ ਬੋਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘੁਗਰਾਲਾਂ ਦੀ ਛਣਕਾਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਨੋਖਾ ਰਾਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਣਾਂ ਅਤੇ ਘੁਗਰੂਆਂ, ਟੱਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹਲਟ(ਖੂਹ) ਦੇ ਉੱਤੇ ਦੀ ਟਕ-ਟਕ ਨਾਲ ਤਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਾਲੀ ਨਾਕੀ ਵਜਦ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੋਹੇ ਗਾਉਦੇਂ ਹਨ।
ਮਸ਼ੀਨੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਆਉਣ ਕਾਰਣ ਇਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਹੁਣ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਬਲ਼ਦਾਂ ਦੀਆਂ ਟੱਲੀਆਂ ਨਾ ਦੋਹੇ ਲਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਟ੍ਰੈਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਂਭਲਣ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸੋਮਾ ਹਨ। ਮਾਦਪੁਰੀ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਛੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਦੋਹਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰੀਤ ਗਾਥਾਵਾਂ
ਸਿੱਠਣੀਆਂ
ਹੱਥਲੀ ਕਿਤਾਬ
ਦੋਹੇ