ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ੩੫ ਕਿੱਲੋ ਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਸੰਕਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਥਮੋੱਲੇਖ ਵਾਲਮੀਕ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਕਿਸ਼ਾ ਨਿਰੇਸ਼ ਸੀਤਾ ਸਵਯੰਵਰ ਵਿੱਚ ਆਮੰਤਰਿਤ ਸਨ। ਜਨਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿ ਗਰਵ ਦਾ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੁਆਰਾ ਪਰਾਸਤ ਅਤੇ ਵੀਰਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਜਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਜ ਕੁੰਸ਼ਧਵਜ ਨੂੰ ਸੰਕਿਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਪਰ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਥਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਚਰਚਾ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਚਰਚਾ ਬਹੁਤ ਕਰਕੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਇੱਥੇ ੮ - ੧੦ ਦਿਨ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਉਹ ਫੱਰੂਖਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਸੰਕਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਕੰਨੌਜ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਉੱਤੇ ਸਨ। ਜੇਕਰ ਬੁੱਧ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਬੋਧੀ ਵਿਹਾਰਾਂ, ਦਾ ਆਗਮਨ ਹੋਇਆ।

ਸੰਕਿਸ਼ਾ ਦਾ ਉਤਖੰਨ ਕਾਰਜ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਨੇਕ ਉੱਚਕੋਟਿ ਦੇ ਭਵਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂ ਤਦੰਤਰ ਇੱਥੇ ਆਏ, ਬੋਧੀ ਧਰਮਾਵਲੰਬੀਆਂ ਦੇਆਸ਼ਰਇਦਾਤਾਵਾਂਦੁਆਰਾ ਬਨਾਵਾਏ ਗਏ। ਸੰਕਿਸ਼ਾ ਵੀ ਬੌੱਧੋਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਵਿਤਰ ਤੀਰਥ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ। ਸੰਕਿਸ਼ਾ ਦਾ ਚਰਚਾ ਪਾਣਿਨੀ ਦੀ ਅਸ਼ਟਧਿਆਯੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੀਨੀ ਪਾਂਧੀ ਫਾਹਮਵਾਨ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਚਰਚਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਬੁੱਧ ਮੂਰਤੀਆਂ ਖੁਦਾਈ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਮਥੁਰਾ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਚੀਨੀ ਤੀਰਥ - ਪਾਂਧੀ ਹਵੇਨਤਸਾਂਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਕਿਸ਼ਾ ਉੱਚ ਕੋਟਿ ਦੇ ਭਵਨਾਂ ਤੋਂ ਸੁਸੱਜਿਤ ਨਗਰ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਸਾਰੀ ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਉੱਤਰਵਰਤੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਸੰਕਿਸ਼ਾ ਨੇ ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਦੌਲਤ ਖੋਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਗਰਾਮ ਰੁਪ ਵਿੱਚ ਬਾਕੀ ਹੈ।

ਸੰਕਿਸ਼ਾ
ਦੁਰਗ
ਸ਼ਹਿਰ
ਮੰਦਿਰ