ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਸਾਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮੇਲੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ । ਜਿਆਦਾਤਰ ਮੇਲੇ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਮੇਲੇ ਮਕਾਮੀ ਵਪਾਰ , ਖਰੀਦ - ਵਿਕਰੀ , ਲੈਣਾ - ਪ੍ਰਦਾਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹਨ । ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਮੇਲੇ ਨਿੱਚੇ ਲਿਖੇ ਹਨ -

ਕੋਲਾਇਤ ਮੇਲਾ - 
ਇਹ ਮੇਲਾ ਪ੍ਰਤੀਵਰਸ਼ ਕਾਰਤਕ ਸ਼ੁਕਲਪਕਸ਼ ਦੇ ਅੰਤਮ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਕੋਲਾਇਤ ਜੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਮੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇੱਥੇ ਕਪਿਲੇਸ਼ਵਰ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ । ਪੇਂਡੂ ਲੋਕ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਜੁਟਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਪਵਿਤਰ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਇਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਅਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ , ਜੋ ਬ੍ਰਹਮੇ ਦੇ ਪੁੱਤ ਹਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਬ - ਪੂਰਵ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਥਾਨ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤਪ ਲਈ ਉਪਰੋਕਤ ਸਮਕਸ਼ਾ । ਮੇਲੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸਦੀ ਦੀਪ - ਮਾਲਕਣ ਹੈ । ਦੀਪਾਂ ਨੂੰ ਆਟੇ ਵਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾ ਜਲਾਕੇ ਤਾਲਾਬ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ । ਇੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਲੱਗਭੱਗ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੱਕ ਦੀ ਭੀੜ ਇਕੱਢਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।

ਮੁਕਾਮ ਮੇਲਾ - 
ਮੁਕਮ ਦਾ ਇਹ ਮੇਲਾ ਨੋਖਾ ਤਹਸੀਲ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਜੰਭੇਸ਼ਵਰ ਜੀ ਦੀ ਸਿਮਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੋਈ ਸੰਪ੍ਰਦਾਏ ਦਾ ਸਥਾਪਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਦੇਸ਼ਨੋਕ ਮੇਲਾ - 
ਇਹ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਸੁਦੀ ੧ - ੧੦ ਤੱਕ ਅਤੇ ਅੱਸੂ ੧ - ੧੦ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਕਰਣੀ ਜੀ ਦੀ ਸਿਮਰਤੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਇੱਕ ਚਾਰਣ ਸਰੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੈਵਿਅ ਸ਼ਕਤੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ । ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਹਿੱਸੀਆਂ ਵਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈਣ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਤਾਂਤਾ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਇੱਥੇ ਲੱਗਭੱਗ ੩੦ , ੦੦੦ ਹਜਾਰ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਦੀ ਭੀੜ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।

ਨਾਗਿਨੀ ਜੀ ਮੇਲਾ - 
ਦੇਵੀ ਨਾਗਿਨੀ ਜੀ ਸਿਮਰਤੀ ਵਿੱਚ ਆਜੋਜਿਤ ਇਹ ਮੇਲਾ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਧਾਵੀ ਅਮਾਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸਵਿੱਚ ਲੱਗਭੱਗ ੧੦ , ੦੦੦ ਸ਼ਰੱਧਾਲੁਗਣ ਆਉਂਦੇ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।

ਇੱਥੇ ਦੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪਵਾç ਵਿੱਚ ਤੀਜ ਮੇਲਾ , ਸ਼ਿਵਬਾੜੀ ਮੇਲਾ , ਨਰਸਿੰਘ ਚਰਤੁਦਸ਼ੀ ਮੇਲਾ , ਸੁਜਨਦੇਸਰ ਮੇਲਾ , ਕੇਨਯਾਰ ਮੇਲਾ , ਜੇਠ ਭੁੱਟਾ ਮੇਲਾ , ਕੋੜਮਦੇਸਰ ਮੇਲਾ , ਦਾਦਾਜੀ ਦਾ ਮੇਲਾ , ਰੀਦਮਾਲਸਾਰ ਮੇਲਾ , ਧੂਣੀਨਾਥ ਦਾ ਮੇਲਾ ਆਦਿ ਹਨ ।

ਪਰਵ ਅਤੇ ਤਯੋਹਾਰ
ਮੇਲੇ
ਭਾਸ਼ਾ
ਬੀਕਾਨੇਰ ਦਾ ਇਤਹਾਸ